Żeń-szeń amerykański

Opis

Żeń-szeń amerykański to bylina lasów liściastych wschodniej Ameryki Północnej, przez medycynę chińską przyjęta i włączona do własnego kanonu pod nazwą xi yang shen — „żeń-szeń zachodni”. W przeciwieństwie do żeń-szenia właściwego, uważanego za „rozgrzewający”, gatunek amerykański klasyfikowany jest jako surowiec „chłodny” i „nawilżający”: mniej pobudza, mniej podnosi ciśnienie, mniej rozstraja sen, a lepiej sprawdza się u osób wyczerpanych, spiętych, z suchością błon śluzowych. Różnica ta ma podstawy chemiczne — profil ginsenozydów jest inny niż u Panax ginseng, z bardzo wysokim udziałem ginsenozydu Rb1. Gatunek jest w Ameryce Północnej silnie eksploatowany ze zbioru dzikiego i objęty ochroną handlową (CITES, załącznik II), przez co surowiec pochodzi dziś głównie z plantacji w Wisconsin i Ontario.

Wygląd

Bylina wysokości 20–50 cm, o pojedynczej, wzniesionej, nierozgałęzionej i bezlistnej w dolnej części łodydze zakończonej okółkiem liści. Liście dłoniasto złożone, zebrane po 3–4 (rzadziej 2 lub 5) w jeden szczytowy okółek — każdy liść składa się zwykle z 5 listków (stąd quinquefolius), z których dwa dolne są wyraźnie mniejsze; listki odwrotnie jajowate do eliptycznych, zaostrzone, o brzegu piłkowanym lub podwójnie piłkowanym, użyłkowaniu pierzastym, na krótkich ogonkach — u żeń-szenia amerykańskiego listki są zwykle szersze, cieńsze i wyraźniej ogonkowe niż u P. ginseng. Kwiatostan: pojedynczy, drobny baldach na długiej szypule wyrastającej ze środka okółka liściowego, złożony z kilkunastu–kilkudziesięciu niepozornych, białozielonkawych, pięciokrotnych kwiatów. Owoc — jaskrawoczerwona, spłaszczona, dwunasienna jagodopodobna pestkowiec, zebrany w kulisty owocostan na szczycie szypuły. Organ podziemny — mięsisty korzeń palowy, wrzecionowaty, często rozwidlony na dwa główne odgałęzienia (stąd ludowe skojarzenie z ludzką sylwetką), jasnokremowy do żółtawego, z poprzecznymi pierścieniowatymi bruzdami; w górnej części krótkie kłącze („szyjka”) z bliznami po opadłych łodygach — liczba blizn wskazuje wiek rośliny i jest cechą diagnostyczną przy ocenie surowca dzikiego.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla wschodniej Ameryki Północnej — od południowego Quebecu i Ontario po Georgię i Oklahomę. Rośnie w runie cienistych, wilgotnych lasów liściastych, zwłaszcza klonowo-bukowych i dębowych, na glebach próchnicznych, często na zboczach o wystawie północnej. W naturze jest gatunkiem powolnym, długowiecznym i wrażliwym na przetrzebienie — masowy zbiór na eksport do Azji doprowadził do wpisania go na załącznik II CITES i objęcia obrotem koncesjonowanym. W Polsce nie występuje dziko. Surowiec sprowadzany jest przede wszystkim z plantacji w amerykańskim stanie Wisconsin (najbardziej cenione pochodzenie) i z kanadyjskiego Ontario oraz Kolumbii Brytyjskiej, a także z upraw w Chinach; do Polski trafia przez importerów suplementów i hurtownie ziół.

Warunki

Roślina cienistego lasu — wymaga ocienienia rzędu 70–80% (na plantacjach uprawiana pod siatkami cieniującymi lub pod okapem drzew). Gleba głęboka, próchniczna, przewiewna, dobrze zdrenowana, lekko kwaśna (pH ok. 5,0–6,0), o dużej zawartości próchnicy; nie znosi gleb ciężkich, zbitych i zastoiska wody — korzeń szybko gnije. Wilgotność umiarkowana i stała, bez przesuszeń i bez podtopień. Mrozoodporność dobra: gatunek wymaga chłodnej zimy z okresem spoczynku i w polskich warunkach klimatycznych zimuje bez problemu (strefy 3–7) — pod względem klimatu uprawa w Polsce jest realna, choć wymaga cierpliwości, bo korzeń zbiera się dopiero po 4–6 latach, a roślina jest podatna na choroby grzybowe przy zagęszczeniu. Nie zbierać z terenów zanieczyszczonych — korzeń wieloletni kumuluje metale ciężkie i pozostałości pestycydów; ze względu na status CITES nie zbierać też ze stanowisk naturalnych.

Surowiec

korzeń (Panacis quinquefolii radix, chiń. xi yang shen); w handlu głównie korzeń suszony, całe „korzenie” lub plastry, rzadziej sproszkowany i w postaci ekstraktów standaryzowanych na ginsenozydy

Termin zbioru

Korzeń — zbiera się jesienią (wrzesień–październik), po zżółknięciu i zamarciu części nadziemnej, gdy roślina przeniosła zapasy do korzenia i zawartość ginsenozydów jest najwyższa. Wiek: nie wcześniej niż w 4. roku uprawy, a surowiec najlepszy daje korzeń 5–6-letni; korzenie młodsze są chude i ubogie w związki czynne. Kopie się ostrożnie, widłami lub ręcznie, tak by nie uszkodzić korzenia i nie oberwać drobnych korzeni bocznych oraz szyjki z bliznami — całość, w nienaruszonym kształcie, decyduje o wartości handlowej. Korzeń oczyszcza się z ziemi (bez szorowania, żeby nie zdzierać skórki), lekko obsusza na powietrzu, po czym suszy powoli. Nasiona zbiera się z dojrzałych, czerwonych owoców we wrześniu; wymagają one stratyfikacji trwającej kilkanaście miesięcy.

Skład chemiczny

Saponiny triterpenowe zwane ginsenozydami — grupa decydująca o działaniu; u tego gatunku szczególnie wysoki udział ginsenozydu Rb1 (przypisuje mu się działanie uspokajające i ochronne na OUN) oraz obecność Rb2, Rc, Rd, Re, Rg1 i charakterystycznego dla gatunku pseudoginsenozydu F11 — ten ostatni jest markerem odróżniającym Panax quinquefolius od Panax ginseng w badaniach analitycznych, bo w żeń-szeniu właściwym praktycznie nie występuje. Stosunek Rb1 do Rg1 jest u gatunku amerykańskiego znacznie wyższy niż u koreańskiego, co koresponduje z jego łagodniejszym, mniej pobudzającym charakterem. Ponadto korzeń zawiera polisacharydy (frakcje immunomodulujące), poliacetyleny (panaksynol i pokrewne), fitosterole, olejek eteryczny w śladowych ilościach, aminokwasy, peptydy, witaminy z grupy B oraz składniki mineralne. Skład i zawartość ginsenozydów zależy silnie od wieku korzenia, pochodzenia i sposobu suszenia.

Właściwości

• Adaptogen — zwiększa odporność organizmu na stres fizyczny, psychiczny i środowiskowy, poprawia zdolność do wysiłku i regeneracji. W odróżnieniu od żeń-szenia właściwego ma charakter łagodzący i „chłodzący”: mniej pobudza, rzadziej powoduje bezsenność, drażliwość i wzrost ciśnienia. Wspiera funkcje poznawcze — pamięć roboczą, koncentrację i czas reakcji, zwłaszcza u osób przemęczonych. Działa immunomodulująco (frakcje polisacharydowe) — badano jego stosowanie w profilaktyce infekcji górnych dróg oddechowych. Wykazuje działanie wspomagające regulację glikemii — badania wskazują na obniżanie poposiłkowego poziomu glukozy. Antyoksydacyjnie, ochronnie na naczynia i śródbłonek. W medycynie chińskiej stosowany przy „niedoborze yin z gorącem”: przy wyczerpaniu z uczuciem gorąca, suchości w ustach, nocnych potach, przewlekłym zmęczeniu z rozdrażnieniem — czyli tam, gdzie żeń-szeń właściwy byłby zbyt rozgrzewający.

Zastosowanie

Odwar: ok. 1–3 g suszonego korzenia (kilka plastrów) na szklankę wody, gotować na małym ogniu 15–20 minut pod przykryciem, wypić w ciągu dnia; plastry można zalać powtórnie. Tradycyjna metoda azjatycka — parzenie plastrów w termosie: kilka plastrów zalać wrzątkiem i pić w ciągu dnia, dolewając wody, aż przestaną dawać smak; plastry można na koniec zjeść. Proszek z korzenia: zwykle w dawkach rzędu 1–2 g dziennie, popijany wodą. Nalewka: korzeń zalać alkoholem ok. 40–60%, macerować 3–4 tygodnie; stosować kroplowo, zgodnie z zaleceniem. Ekstrakty standaryzowane i kapsułki — stosować ściśle wg zaleceń producenta, zwracając uwagę na deklarowaną zawartość ginsenozydów. Porę stosowania dobiera się rano i w południe, nie wieczorem — nawet ten łagodniejszy gatunek może utrudniać zasypianie. Kuracje prowadzi się cyklicznie: zwykle 4–8 tygodni stosowania, potem przerwa; adaptogeny nie są przeznaczone do przyjmowania bez końca. Nie łączyć z kawą i innymi stymulantami w jednej porcji — sumujące się pobudzenie bywa nieprzyjemne.

Uwagi dla zielarza

Dobry surowiec: korzeń twardy, ciężki, jasnokremowy do jasnożółtego, z wyraźnymi poprzecznymi pierścieniami i zachowaną szyjką z bliznami po łodygach; przełam jasny, drobnoziarnisty; zapach słabo aromatyczny, smak najpierw gorzkawy, potem wyraźnie słodkawy i lekko śluzowaty. Korzeń miękki, lekki, wypłukany z barwy, o mdłym smaku bez goryczy to najczęściej surowiec po ekstrakcji (odzysk z produkcji ekstraktów) — częste oszustwo na rynku plastrów. Wiek korzenia ocenia się po liczbie blizn na szyjce i po gęstości pierścieni — im gęstsze i liczniejsze, tym starszy i wolniej rosnący (a więc cenniejszy) korzeń; korzenie „dzikie” z wyraźnie zbitymi pierścieniami osiągają wielokrotność ceny plantacyjnych, co jest źródłem częstych fałszerstw. Suszenie: powoli, w temperaturze do ok. 40 °C, przy dobrej wentylacji — pośpiech i wysoka temperatura powodują pękanie i zeszklenie korzenia oraz straty ginsenozydów; suszenie trwa nawet kilka tygodni dla grubych korzeni. Przechowywanie: w szczelnych opakowaniach, w chłodzie i ciemności — korzeń jest łakomym kąskiem dla owadów spichrzowych i pleśni; okresowo kontrolować. Odróżnianie od żeń-szenia właściwego: gatunek amerykański ma korzeń jaśniejszy, o mniej wyrazistym, słodszym i mniej „ziemistym” smaku; w analizie rozstrzyga obecność pseudoginsenozydu F11 (tylko w P. quinquefolius). Nie mylić z żeń-szeniem syberyjskim (Eleutherococcus senticosus) — to zupełnie inna roślina, bez ginsenozydów. Mieszanki: dobrze łączy się z różeńcem górskim i cytryńcem (wyczerpanie), z lukrecją i ostryżem w recepturach azjatyckich; przy niedoborze yin łączony bywa z liściem miłorzębu i z korzeniem astragalusa.

Przeciwwskazania