Panax notoginseng
Chiński gatunek żeń-szenia o wyjątkowym profilu działania — surowiec przede wszystkim hemostatyczny i krążeniowy, klasyczny lek na urazy, krwawienia i zastoje krwi.
Notoginseng, w Chinach zwany san qi lub tian qi, to bliski krewny żeń-szenia właściwego, ale o zupełnie innym profilu zastosowań. Podczas gdy Panax ginseng jest przede wszystkim tonikiem energii, san qi jest surowcem „krwi”: tamuje krwawienia, a jednocześnie rozprasza zastoiny krwi i poprawia mikrokrążenie — to pozorna sprzeczność, którą medycyna chińska od wieków opisuje formułą „zatrzymuje krwawienie, nie powodując zastoju”. To główny składnik słynnego preparatu Yunnan Baiyao, stosowanego na rany i krwotoki. Chemicznie wyróżnia go bardzo wysoka zawartość ginsenozydów Rb1, Rg1 i R1 (notoginsenozyd R1 jest markerem gatunku) oraz obecność dencichiny — aminokwasu odpowiadającego za działanie hemostatyczne. W Polsce surowiec jest mało znany, sprowadzany z Chin, głównie w postaci sproszkowanego korzenia i preparatów gotowych.
Bylina wysokości 30–60 cm, o pojedynczej, wzniesionej, nierozgałęzionej łodydze zakończonej szczytowym okółkiem liści. Liście dłoniasto złożone, zebrane po 3–4 (do 6) w jeden okółek na szczycie łodygi; każdy liść złożony zwykle z 5–7 listków, przy czym listek środkowy jest największy, a dolna para wyraźnie mniejsza. Listki podłużnie eliptyczne do odwrotnie jajowatych, długości 5–14 cm, o wierzchołku długo zaostrzonym, brzegu drobno i ostro piłkowanym, użyłkowaniu pierzastym; blaszka po obu stronach rzadko szczeciniasto owłosiona wzdłuż nerwów — cecha odróżniająca od gładkolistnych P. ginseng i P. quinquefolius. Kwiatostan: pojedynczy baldach na długiej szypule wyrastającej ze środka okółka liściowego, złożony z kilkudziesięciu drobnych, żółtozielonych, pięciokrotnych kwiatów. Owoc — czerwony, spłaszczony, nerkowaty pestkowiec z 1–2 nasionami, zebrany w kulisty owocostan. Organ podziemny — krótkie, zgrubiałe kłącze z mięsistym, zwartym, bulwiasto zgrubiałym korzeniem palowym o nieregularnym, guzowatym kształcie, z krótkimi wyroślami bocznymi; korzeń san qi jest znacznie krótszy, grubszy i twardszy niż smukły, wrzecionowaty korzeń żeń-szenia właściwego — po wysuszeniu jest niemal kamiennie twardy, o barwie szarożółtej do szarobrunatnej, z przełamem szarozielonkawym lub szarobiałym.
Gatunek pochodzący z południowo-zachodnich Chin — z gór prowincji Yunnan i Guangxi, gdzie rośnie w runie górskich lasów, na wysokościach ok. 1200–1800 m n.p.m., w klimacie łagodnym, wilgotnym, z cienistym, wilgotnym siedliskiem. Dziś w naturze jest gatunkiem niezwykle rzadkim, praktycznie znanym wyłącznie z uprawy — cała podaż handlowa pochodzi z plantacji, przede wszystkim z Yunnanu (rejon Wenshan uchodzi za najlepsze pochodzenie surowca). W Polsce nie występuje dziko ani nie jest uprawiany. Surowiec sprowadzany jest z Chin przez hurtownie ziół chińskich, importerów suplementów i sklepy z medycyną chińską.
Roślina cienistego, wilgotnego, górskiego lasu subtropikalnego: wymaga silnego ocienienia (na plantacjach uprawiana pod siatkami cieniującymi lub daszkami), stałej wysokiej wilgotności powietrza i temperatur umiarkowanych — nie znosi ani upałów, ani silnych mrozów. Gleba głęboka, próchniczna, przewiewna, dobrze zdrenowana, lekko kwaśna (pH ok. 5,5–6,5); bardzo wrażliwa na zastoisko wody i choroby odglebowe — na plantacjach chińskich to główny problem uprawy, przez co gleba po zbiorze jest „zmęczona” i wymaga wieloletniej przerwy przed ponownym sadzeniem. Mrozoodporność słaba: gatunek znosi lekkie przymrozki, ale nie polskie zimy — uprawa gruntowa w Polsce jest nierealna. W związku z problemami uprawowymi chińskie plantacje bywają intensywnie chronione chemicznie — to praktyczna przestroga: kupować surowiec od dostawców przedstawiających badania na pozostałości pestycydów i metale ciężkie, bo korzeń wieloletni je kumuluje.
korzeń (Notoginseng radix et rhizoma, Panacis notoginseng radix, chiń. san qi); w handlu głównie korzeń suszony w całości („główki”) lub sproszkowany, a także w formie „obrobionej” — smażonej na oleju, o zmienionym działaniu (tonizującym zamiast hemostatycznego). Wykorzystywany bywa również kwiat (san qi hua) i liść, ale to surowce marginalne.
Korzeń — zbierany jesienią, przed kwitnieniem lub po nim, z roślin 3–4-letnich (surowiec najlepszej jakości pochodzi z roślin 4-letnich i starszych). Tradycyjnie rozróżnia się w Chinach dwa terminy: zbiór jesienny przed zawiązaniem nasion — daje korzeń pełny, twardy, ciężki, najwyższej klasy, oraz zbiór po dojrzeniu nasion — daje korzeń lżejszy, pomarszczony, gorszej jakości. Kopie się ostrożnie, oczyszcza z ziemi, oddziela korzenie boczne i szyjkę (sprzedawane osobno, taniej), a główny korzeń („główkę”) suszy się na słońcu lub w suszarni. Klasyfikacja handlowa opiera się na liczbie korzeni w jednostce masy — im mniej sztuk na jednostkę wagi, tym większe i cenniejsze korzenie. Kwiat (san qi hua) — zbierany latem, w pełni kwitnienia, suszony w cieniu; stosowany osobno, głównie jako łagodny surowiec „chłodzący”.
Saponiny triterpenowe (ginsenozydy i notoginsenozydy) w bardzo wysokim stężeniu — łącznie zwykle znacznie więcej niż w żeń-szeniu właściwym. Główne: ginsenozyd Rb1 (dominujący), ginsenozyd Rg1, ginsenozyd Rd, Re oraz notoginsenozyd R1 — ten ostatni jest markerem chemotaksonomicznym gatunku i nie występuje w P. ginseng ani P. quinquefolius. Dencichina (beta-N-oksalilo-L-alfa,beta-diaminopropionowy aminokwas) — związek uważany za odpowiedzialny za działanie hemostatyczne surowca, skracający czas krzepnięcia. Ponadto: flawonoidy (m.in. kwercetyna i jej glikozydy), polisacharydy o działaniu immunomodulującym, poliacetyleny, fitosterole, aminokwasy i składniki mineralne. Warto wiedzieć, że obróbka termiczna (smażenie na oleju, gotowanie na parze) zmienia profil saponin i przestawia działanie surowca z hemostatycznego na tonizujące — to nie folklor, lecz udokumentowana zmiana chemiczna.
Proszek z surowego korzenia (do działania hemostatycznego i przy urazach): tradycyjnie stosowany w małych porcjach rzędu 1–3 g dziennie, popijany ciepłą wodą, zwykle w 2 porcjach; zewnętrznie proszek posypuje się bezpośrednio na krwawiące otarcia i rany powierzchowne albo miesza z wodą na papkę i nakłada jako okład na siniaki i stłuczenia. Odwar: korzeń jest bardzo twardy — kroi się go w cienkie plastry lub kruszy, gotuje 20–30 minut; wersja odwarowa działa słabiej niż proszek, bo część związków słabo przechodzi do wody. Postać „obrobiona” (smażona) — stosowana jako tonik krwi, w mieszankach, przy niedokrwistości i rekonwalescencji. Preparaty gotowe (kapsułki, Yunnan Baiyao i pokrewne) — stosować ściśle według zaleceń wytwórcy. Uwaga praktyczna: to surowiec o realnym wpływie na krzepnięcie krwi, więc nie jest to zioło do beztroskiego, codziennego stosowania „na wzmocnienie”. Nie stosować bez potrzeby, nie stosować długotrwale bez nadzoru, a przy jakiejkolwiek farmakoterapii przeciwzakrzepowej lub przeciwpłytkowej — nie stosować wcale bez zgody lekarza. Przy poważnych krwawieniach i urazach właściwym postępowaniem jest pomoc medyczna, nie zioło.
Dobry surowiec: korzeń zwarty, ciężki, kamiennie twardy (nie da się go złamać w palcach — kruszy się młotkiem lub tłuczkiem), o powierzchni szarożółtej do szarobrunatnej, z guzkami i bruzdami; przełam szarozielonkawy lub szarobiały, gładki, o „woskowym” połysku; zapach słaby, smak wyraźnie gorzki, potem lekko słodkawy i drapiący w gardle. Korzeń lekki, pomarszczony, o mdłym smaku i suchym, mączystym przełamie to towar podrzędny lub po ekstrakcji. Klasa handlowa: im mniej korzeni przypada na jednostkę masy (a więc im większe pojedyncze „główki”), tym wyższa klasa i cena. Typowe błędy: mielenie korzenia w młynku do kawy (twardość surowca niszczy nóż — kruszyć wstępnie), oraz mylenie postaci surowej z obrobioną — mają odwrotne wskazania, a wyglądają podobnie; postać smażona jest ciemniejsza i tłustawa w dotyku. Suszenie: surowiec importowany przychodzi wysuszony; przechowywać w szczelnych opakowaniach, w suchym i chłodnym miejscu — korzeń chłonie wilgoć i pleśnieje, a proszek zbryla się i szybko traci wartość, dlatego proszek przygotowywać na bieżąco, w małych ilościach. Rozróżnianie gatunków rodzaju Panax: san qi ma krótki, guzowaty, kamiennie twardy korzeń, żeń-szeń właściwy — smukły, rozwidlony, jaśniejszy i lżejszy, amerykański — jasnokremowy o słodkawym smaku; analitycznie rozstrzygają markery: notoginsenozyd R1 (san qi) i pseudoginsenozyd F11 (gatunek amerykański). Nie mylić z żeń-szeniem syberyjskim, który w ogóle nie należy do rodzaju Panax.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.