Zimowit jesienny

Opis

Zimowit jesienny to jedna z najbardziej niebezpiecznych roślin polskiej flory łąkowej — zawiera kolchicynę, alkaloid o działaniu antymitotycznym, dla którego nie ma odtrutki. Roślina zaskakuje rytmem rozwoju: jesienią wypuszcza z ziemi same kwiaty, bez liści, a liście i torebki nasienne pojawiają się dopiero następnej wiosny. W lecznictwie ma ugruntowaną pozycję jako źródło kolchicyny stosowanej w napadach dny moczanowej i w rodzinnej gorączce śródziemnomorskiej, ale wyłącznie w postaci standaryzowanych preparatów aptecznych o ściśle kontrolowanej dawce. Zielarz powinien znać ten gatunek przede wszystkim po to, żeby go bezbłędnie rozpoznawać i unikać. Śmiertelne zatrucia zdarzały się po pomyleniu jego liści z liśćmi czosnku niedźwiedziego, a cebul z cebulą.

Wygląd

Bylina o wysokości 10–30 cm, wyrastająca z podziemnej bulwocebuli okrytej ciemnobrunatnymi łuskami. Jesienią (sierpień–październik) wprost z ziemi wyrastają kwiaty — pojedyncze lub po kilka, bezlistne, o okwiacie zrosłym w długą, białawą rurkę, zakończonym sześcioma jasnoróżowo-liliowymi działkami; kwiat ma 6 pręcików (to cecha odróżniająca od 3-pręcikowych krokusów). Słupek trójkomorowy, o bardzo długich szyjkach sięgających do podziemnej zalążni. Liście pojawiają się dopiero wiosną: 3–4, odziomkowe, lancetowate do szerokolancetowatych, całobrzegie, mięsiste, ciemnozielone, błyszczące, o równoległym użyłkowaniu, długości 15–30 cm, obejmujące pochwiasto łodygę. Owoc to jajowata, trójkomorowa torebka wynoszona wiosną na krótkim głąbiku ponad liście, dojrzewająca w czerwcu i pękająca; nasiona kuliste, brunatne, twarde. Organ podziemny: bulwocebula wielkości orzecha włoskiego, z boku której zawiązuje się nowa.

Gdzie rośnie

W Polsce rośnie głównie na południu kraju — na Podkarpaciu, w Beskidach, na Pogórzu, Wyżynie Małopolskiej i Śląsku; na niżu rzadki i podawany z pojedynczych stanowisk. Zajmuje wilgotne łąki kośne, zwłaszcza świeże i zmiennowilgotne łąki użytkowane ekstensywnie, brzegi zarośli, obrzeża lasów łęgowych i pastwiska w dolinach rzek. Bywa uciążliwy dla rolników: zwierzęta unikają go na pastwisku, ale kolchicyna przechodzi do siana i do mleka.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba żyzna, gliniasta lub ilasta, próchniczna, świeża do wilgotnej, dobrze uwilgotniona wiosną, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Pełna mrozoodporność w warunkach polskich. Rośliny nie zbiera się do celów zielarskich; uprawiany bywa jako ozdobny lub plantacyjnie na potrzeby przemysłu farmaceutycznego. Nie zbierać nigdy z łąk ani z lasów — ryzyko śmiertelnego zatrucia i pomylenia z gatunkami jadalnymi.

Surowiec

nasiona (Colchici semen) i bulwocebula (Colchici tuber, Colchici bulbus) — surowiec farmakopealny, przerabiany przemysłowo na kolchicynę; nie nadaje się do zbioru ani przetwarzania przez zielarza

Termin zbioru

Zbiór do celów farmaceutycznych prowadzą wyłącznie wyspecjalizowane plantacje. Nasiona — w czerwcu–lipcu, gdy torebki nabiegają brązem, ale przed pęknięciem. Bulwocebule — od lipca do początku września, w okresie spoczynku, przed wypuszczeniem kwiatów. Zielarz nie zbiera tego gatunku w żadnym terminie i pod żadną postacią. Rzecz praktyczna: wiosną, w porze zbioru czosnku niedźwiedziego, liście zimowitu są w pełni wykształcone — to najgroźniejszy moment w roku.

Skład chemiczny

Alkaloidy tropolonowe, przede wszystkim kolchicyna, oraz demekolcyna (kolchamina), kolchicozyd i szereg pochodnych; obecne w całej roślinie, najwięcej w nasionach i bulwocebuli. Ponadto fitosterole, flawonoidy, cukry i skrobia w bulwocebuli. Zawartość alkaloidów zmienia się w cyklu rocznym, co czyni surowiec zbierany dziko całkowicie nieprzewidywalnym dawkowo. Kolchicyna nie ulega rozkładowi przy suszeniu ani gotowaniu — siano z domieszką zimowitu pozostaje trujące.

Właściwości

• Kolchicyna wiąże tubulinę i hamuje podział komórkowy w metafazie (działanie antymitotyczne). Klinicznie hamuje migrację i aktywację neutrofilów w stawie, przez co przerywa napad dny moczanowej i ogranicza stan zapalny wywołany kryształami moczanu sodu — jest to jej podstawowe, potwierdzone zastosowanie. Stosowana także w profilaktyce napadów rodzinnej gorączki śródziemnomorskiej oraz, w wybranych wskazaniach kardiologicznych, w zapaleniu osierdzia. Kolchicyna nie działa moczanopędnie i nie obniża stężenia kwasu moczowego — łagodzi wyłącznie zapalenie. Poza medycyną kolchicyna służy w hodowli roślin do wywoływania poliploidyzacji. Zakres dawek terapeutycznych jest bardzo wąski, a dawka toksyczna leży blisko leczniczej.

Zastosowanie

Surowiec nie nadaje się do samodzielnego stosowania w żadnej postaci — ani naparu, ani odwaru, ani nalewki, ani proszku. Nie podajemy proporcji ani dawek, ponieważ różnica między dawką działającą a śmiertelną jest u tego gatunku minimalna, a zatrucie kolchicyną nie ma odtrutki. Kolchicyna występuje wyłącznie jako gotowy lek apteczny w tabletkach o ściśle określonej zawartości, wydawany na receptę i dawkowany przez lekarza. Zielarz nie sporządza z zimowitu żadnych przetworów. Zastosowanie praktyczne dla zbieracza jest jedno: umieć go rozpoznać i wykluczyć z każdego zbioru.

Uwagi dla zielarza

Najważniejsza umiejętność: odróżnienie wiosennych liści zimowitu od czosnku niedźwiedziego (Allium ursinum) i konwalii. Liść czosnku niedźwiedziego wyrasta pojedynczo na wyraźnym ogonku, jest cienki, matowy, po roztarciu pachnie intensywnie czosnkiem. Liść zimowitu jest grubszy, sztywny, błyszczący, bezwonny, wyrasta po kilka z jednej pochwy i nie ma ogonka. Zapach nie jest kryterium wystarczającym — dłoń przesiąknięta czosnkiem oszukuje nos; sprawdzaj każdy liść osobno, na czystych palcach. Kwiaty jesienne bywają mylone z krokusem — zimowit ma 6 pręcików, krokus 3, a szafran uprawny kwitnie z liśćmi. Kolchicyna przenika do siana i do mleka krów, przechodzi też do miodu — zimowit na łące kośnej to problem gospodarski, nie zielarski. Bulwocebule bywały mylone z cebulą jadalną, co kończyło się zgonami. Roślina nie ma miejsca w domowej apteczce i nie należy jej przechowywać z surowcami.

Przeciwwskazania