Złocień maruna (feverfew)

Opis

Złocień maruna, w piśmiennictwie anglojęzycznym znany jako feverfew, to bylina z rodziny astrowatych o silnym, gorzko-kamforowym zapachu przypominającym wrotycz. Do Polski trafiła jako roślina uprawna i ozdobna, dziś spotykana zdziczale przy domach i na przychaciach. Jej pozycja w fitoterapii opiera się na profilaktyce napadów migreny — regularne przyjmowanie liścia zmniejsza u części chorych częstość i nasilenie ataków. Kluczowym składnikiem są laktony seskwiterpenowe, przede wszystkim partenolid, którego zawartość zależy od chemotypu i sposobu suszenia. Warto pamiętać, że to zioło profilaktyczne, nie doraźne — nie przerywa trwającego napadu.

Wygląd

Bylina lub krótkowieczna bylina o wysokości 30–70 cm, silnie rozgałęziona, o kępiastym pokroju i intensywnym, gorzkawo-kamforowym zapachu po roztarciu. Łodyga wzniesiona, bruzdowana, w górze rozgałęziona, drobno owłosiona, u nasady drewniejąca. Liście skrętoległe, żółtozielone (jaśniejsze niż u rumianku), ogonkowe, pierzastodzielne do podwójnie pierzastodzielnych, o odcinkach szerokich, jajowatych, karbowanych lub tępo ząbkowanych na brzegu — to cecha rozstrzygająca: blaszka jest wyraźnie „liściasta”, płaska i szeroka, a nie nitkowato pocięta jak u rumianku i wrotyczu. Kwiatostan to koszyczek średnicy 12–22 mm, zebrany w luźne podbaldachy na szczytach pędów. Koszyczek ma białe kwiaty języczkowate na obwodzie (krótkie, szeroko odstające, zwykle 10–20) i żółte kwiaty rurkowate w środku; dno koszyczka płaskie do lekko wypukłego i PEŁNE — po przekrojeniu wzdłuż nie ma w nim pustej komory, co odróżnia marunę od rumianku pospolitego z dnem wydrążonym i stożkowatym. Owoc to drobna, żeberkowana niełupka z krótką koronką. Organ podziemny: krótkie, rozgałęzione kłącze z wiązką korzeni.

Gdzie rośnie

Gatunek obcego pochodzenia (Bałkany, Azja Mniejsza, Kaukaz), w Polsce nierodzimy, uprawiany w ogrodach i przy domach, miejscami zdziczały (kenofit). Spotykany na przychaciach, przy płotach, na przydrożach, gruzowiskach, murach, w ogródkach wiejskich i na obrzeżach upraw — zwykle w pobliżu siedzib ludzkich, na terenach ciepłych i suchych. Trwałych, naturalnych populacji w Polsce nie tworzy. Surowiec pochodzi z upraw krajowych i z importu (Bałkany, Europa Zachodnia, Ameryka Północna).

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe i osłonięte — w cieniu roślina wybiega, słabo kwitnie i zawiera mniej partenolidu. Gleba przepuszczalna, przeciętnie żyzna, raczej sucha do świeżej, dobrze zdrenowana, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5); nie znosi gleb ciężkich i zalewanych zimą. Mrozoodporność w warunkach polskich umiarkowana — zwykle zimuje na niżu, ale w mokre zimy i na glebach zwięzłych wypada; łatwo odnawia się z samosiewu. Rozmnażanie z nasion (siew wiosną) i przez podział kęp. Nie zbierać z przydroży, gruzowisk i pobliża zabudowań przemysłowych — surowiec z takich miejsc bywa zanieczyszczony, a maruna często rośnie właśnie tam. Do celów leczniczych bezpieczniejsza jest uprawa własna.

Surowiec

liść (Tanaceti parthenii folium, dawniej Chrysanthemi parthenii folium), rzadziej ziele (Tanaceti parthenii herba); do profilaktyki migreny standardem jest suszony liść lub jego wyciąg standaryzowany na partenolid

Termin zbioru

Liść — zbierać przed kwitnieniem i na początku kwitnienia (czerwiec–lipiec), gdy zawartość laktonów jest najwyższa; ścinać zdrowe, w pełni wyrośnięte liście lub szczytowe części pędów, w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, przed południowym upałem. Ziele — w pełni kwitnienia (lipiec–sierpień), ścinając pędy na wysokości ok. 1/3 od ziemi; w tym terminie surowiec jest bogatszy w olejek, ale liść pozostaje surowcem właściwym dla profilaktyki migreny. Kwitnienie ciągnie się do września, po pierwszym pokosie roślina odbija i pozwala na drugi zbiór liścia jesienią. Nasiona — od sierpnia, gdy koszyczki brązowieją.

Skład chemiczny

Laktony seskwiterpenowe typu germakranolidów — przede wszystkim partenolid, a obok niego 3-beta-hydroksypartenolid, kanin i artekanin; ich zawartość waha się bardzo silnie w zależności od chemotypu, pochodzenia i sposobu suszenia (są to związki nietrwałe, rozkładające się w podwyższonej temperaturze i podczas długiego przechowywania). Olejek eteryczny z kamforą, octanem chryzantenylu, trans-chryzantenolem, borneolem i kamfenem. Flawonoidy metylowane (m.in. tanetyna, apigeniny i luteoliny), kwasy fenolowe, garbniki, gorycze. Surowiec handlowy powinien być standaryzowany na partenolid — w preparatach niestandaryzowanych jego zawartość bywa symboliczna, co tłumaczy rozbieżne doświadczenia użytkowników.

Właściwości

• Profilaktycznie przeciwmigrenowe — partenolid hamuje uwalnianie serotoniny z płytek krwi, hamuje szlak NF-kB oraz syntezę mediatorów zapalnych, ogranicza nadmierną reaktywność naczyń mózgowych. Efekt ujawnia się dopiero po kilku tygodniach regularnego stosowania i polega na zmniejszeniu częstości oraz nasilenia napadów, nie na przerwaniu ataku. Ponadto: przeciwzapalne (hamowanie prostaglandyn i leukotrienów), przeciwgorączkowe (stąd angielska nazwa feverfew), przeciwbólowe, rozkurczowe na mięśnie gładkie, gorzkie i pobudzające trawienie, tradycyjnie regulujące miesiączkowanie i przeciwreumatyczne. Bywa opisywana pomoc w migrenie z aurą i w bólach napięciowych; skuteczność jest osobniczo zmienna i zależna od zawartości partenolidu w preparacie.

Zastosowanie

Standard profilaktyki migreny to suszony liść przyjmowany codziennie, długotrwale i w stałej dawce — dobowa porcja jest mała, rzędu ułamków grama suszu, dlatego bezpieczniej korzystać z gotowego preparatu standaryzowanego na partenolid i dawkować wyłącznie zgodnie z ulotką, niż odmierzać susz na oko. Kuracja musi trwać co najmniej 4–6 tygodni, zanim ocenimy jej skuteczność; przy braku efektu po 3 miesiącach nie ma sensu jej ciągnąć. W tradycji spożywano też kilka świeżych listków dziennie, zwykle z chlebem lub miodem, żeby zmniejszyć ryzyko podrażnienia jamy ustnej — sposób ten jest częstą przyczyną aft i pieczenia błony śluzowej i nie polecam go jako rutyny. Napar z ziela (1 łyżeczka suszu na szklankę wrzątku, pod przykryciem 10 minut, do 2 razy dziennie) bywa stosowany pomocniczo przy bólach reumatycznych i dolegliwościach trawiennych, ale jest to zastosowanie tradycyjne, gorzej udokumentowane; przy migrenie napar jest mniej wiarygodny niż standaryzowany surowiec, bo partenolid słabo przechodzi do wody i rozkłada się we wrzątku. Nalewka (1:5 na alkoholu 60–70%, macerowana 2–3 tygodnie) — środek pomocniczy, dawkowany kroplowo. Nie przerywać kuracji nagle po długim stosowaniu (patrz przeciwwskazania).

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C — partenolid jest wrażliwy na ciepło i światło, a przesuszony surowiec traci wartość. Dobry susz zachowuje żółtozieloną barwę liścia i wyraźny, gorzko-kamforowy zapach; surowiec zbrunatniały i bezwonny to strata czasu. Przechowywać w szczelnych, ciemnych opakowaniach, nie dłużej niż 12 miesięcy — zawartość laktonów spada z każdym miesiącem. Rozpoznanie: marunę odróżniamy od rumianku pospolitego po pełnym, nie wydrążonym dnie koszyczka i po szerokich, karbowanych odcinkach liścia (rumianek ma liście nitkowato pocięte i dno stożkowate, puste w środku), a od wrotyczu zwyczajnego po obecności białych języczków (wrotycz ma same żółte, guzikowate koszyczki bez języczków) i po niższym pokroju. Zapach obu jest podobny, więc nie kieruj się nim. Nie mylić z maruną nadmorską bezpromieniową (Tripleurospermum) mimo zbieżności nazw ludowych — to inny gatunek, bezwonny lub słabo pachnący. Uwaga na chemotypy: rośliny ozdobne o pełnych koszyczkach (odmiany ogrodowe) bywają ubogie w partenolid. Świeży liść drażni błonę śluzową jamy ustnej — do wyrobu preparatów lepiej używać suszu. Sok z rośliny może uczulać kontaktowo — przy dużych zbiorach pracować w rękawiczkach.

Przeciwwskazania