Żurawina błotna

Opis

Żurawina błotna to drobna, płożąca krzewinka torfowisk wysokich, rodzima krewna uprawianej żurawiny wielkoowocowej. Jej owoce są mniejsze, ciemniejsze i wyraźnie bardziej kwaśne, a przy tym bogatsze w kwasy organiczne i garbniki niż owoce gatunku amerykańskiego. W polskim ziołolecznictwie i w kuchni zajmuje miejsce przede wszystkim jako surowiec wspomagający profilaktykę nawracających zakażeń dolnych dróg moczowych oraz jako owoc o silnym potencjale przeciwutleniającym. Zbiór ze stanu naturalnego bywa problematyczny: torfowiska są siedliskiem chronionym i skrajnie wrażliwym na wydeptywanie, a same populacje żurawiny kurczą się wraz z osuszaniem mokradeł.

Wygląd

Zimozielona, płożąca krzewinka o nitkowatych, cienkich (poniżej 1 mm), czerwonawobrunatnych, drewniejących pędach długości 20–80 cm, korzeniących się w węzłach i płożących się po poduchach torfowców — roślina nie tworzy wyraźnej łodygi wzniesionej i praktycznie „leży” na mchu. Liście drobne (5–10 mm), skórzaste, zimozielone, krótkoogonkowe, skrętoległe, jajowate do wąskojajowatych, o brzegu całobrzegim i wyraźnie podwiniętym ku dołowi, na wierzchu ciemnozielone i błyszczące, od spodu wyraźnie sinobiałe (woskowy nalot) — kontrast obu stron blaszki to cecha diagnostyczna. Kwiaty pojedyncze lub po 2–4 na długich, cienkich, czerwonawych szypułkach wyrastających ze szczytów pędów, zwisające; korona różowa do czerwonawej, głęboko, niemal do nasady 4-dzielna, o działkach silnie odgiętych ku tyłowi, tak że 8 pręcików i szyjka tworzą wysunięty do przodu, żółtawy stożek — kwiat przypomina wtedy główkę żurawia z długim dziobem, stąd nazwa. Owoc to kulista lub lekko gruszkowata, soczysta jagoda średnicy 6–12 mm (drobniejsza niż u żurawiny wielkoowocowej), z początku biaława, po dojrzeniu ciemnoczerwona do purpurowej, o smaku wybitnie kwaśnym i lekko cierpkim; miąższ z licznymi drobnymi nasionami. System podziemny płytki, z korzeniami przybyszowymi w węzłach, silnie zmikoryzowany.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy, rozproszony w całej Polsce, ale ściśle związany z torfowiskami — najliczniejszy na północy i północnym wschodzie kraju (Pojezierza, Suwalszczyzna, Bory Tucholskie, Puszcza Białowieska) oraz w Kotlinie Sandomierskiej i na torfowiskach górskich (Karkonosze, Torfowiska Orawsko-Nowotarskie, Bieszczady). Rośnie na torfowiskach wysokich i przejściowych, w mszarach, na płach torfowców, w borach bagiennych, na obrzeżach dystroficznych jeziorek i w olsach torfowiskowych — zawsze w kobiercu mchów torfowców, po których się płoży. Wyraźnie ustępuje wskutek osuszania torfowisk, eksploatacji torfu i eutrofizacji; wiele stanowisk znajduje się w rezerwatach i obszarach Natura 2000.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego, ale zawsze w otwartym mszarze. Podłoże torfowe, skrajnie kwaśne (pH 3,5–4,5), ubogie w składniki pokarmowe, stale mokre, o wysokim, ustabilizowanym poziomie wody. Roślina nie znosi wapnia, gleb żyznych ani przesuszenia; wymaga symbiozy mikoryzowej. Pełna mrozoodporność (gatunek borealny), ale wrażliwa na późne przymrozki w czasie kwitnienia. W uprawie amatorskiej możliwa w kwaśnym torfie, na stanowisku stale wilgotnym, podlewana wyłącznie wodą deszczową — woda wodociągowa z wapniem szybko ją zabija. NIE ZBIERAĆ w rezerwatach, na torfowiskach objętych ochroną i wszędzie tam, gdzie wejście niszczy mszar — sam gatunek nie jest w Polsce objęty ochroną gatunkową, ale jego siedlisko jest chronione i skrajnie wrażliwe: jedno przejście po płu torfowca zostawia ślad na lata. Nie zbierać także z torfowisk przy drogach i terenach przemysłowych.

Surowiec

owoc (Oxycocci fructus, Vaccinii oxycocci fructus) — świeży, mrożony, suszony lub przetworzony na sok; pomocniczo liść (Oxycocci folium), o mniejszym znaczeniu

Termin zbioru

Owoc — zasadniczy zbiór od końca września do listopada, gdy jagody nabiorą pełnej, ciemnoczerwonej barwy; owoce zimują na pędach i można je zbierać także wczesną wiosną (marzec–kwiecień) spod topniejącego śniegu — po przemrożeniu tracą część kwasowości i są słodsze, ale również uboższe w witaminę C i gorzej się przechowują. Zbierać ręcznie, w suchy dzień, wybierając owoce dojrzałe i jędrne; nie wyrywać pędów ani nie zgrabiać mszaru. Do przechowywania i przetwórstwa najlepsze są jagody zebrane jesienią, przed przymrozkami — są twarde i najdłużej leżakują. Liść — zbierany rzadko, w maju–czerwcu lub jesienią, w praktyce marginalnie. Kwitnienie przypada na maj–czerwiec i służy głównie rozpoznaniu stanowiska.

Skład chemiczny

Kwasy organiczne, przede wszystkim cytrynowy, chinowy, jabłkowy, benzoesowy i ursolowy — to im owoc zawdzięcza wybitną kwasowość i naturalną trwałość (kwas benzoesowy działa konserwująco). Proantocyjanidyny, w tym proantocyjanidyny typu A — składnik odpowiedzialny za utrudnianie adhezji bakterii Escherichia coli do nabłonka dróg moczowych. Antocyjany (barwniki owocu), flawonole (kwercetyna, mirycetyna), katechiny, garbniki, kwasy fenolowe. Witamina C (owoce świeże są jej dobrym źródłem, zwłaszcza zebrane jesienią, przed przemrożeniem), pektyny, błonnik, sole mineralne. Liść zawiera arbutynę, garbniki i flawonoidy, w ilościach mniejszych niż u mącznicy czy borówki brusznicy. Zawartość proantocyjanidyn w owocach zebranych dziko jest zmienna i zależy od stanowiska, roku i terminu zbioru — nie należy jej porównywać wprost ze standaryzowanymi preparatami.

Właściwości

• Zapobiegawczo w nawracających zakażeniach dolnych dróg moczowych — proantocyjanidyny typu A zmniejszają zdolność bakterii E. coli do przylegania do nabłonka pęcherza i cewki, przez co utrudniają rozwój zakażenia; jest to działanie profilaktyczne i wspomagające, a nie przeciwbakteryjne w sensie leczniczym — żurawina nie zastępuje antybiotyku w toczącym się zakażeniu. Silnie przeciwutleniające (antocyjany, flawonole), wspierające naczynia krwionośne i uszczelniające. Zakwaszające i lekko moczopędne, ułatwiające wypłukiwanie dróg moczowych. Przeciwzapalne w obrębie błon śluzowych, także jamy ustnej (badania nad ograniczaniem adhezji bakterii płytki nazębnej). Pomocniczo w profilaktyce kamicy moczowej dzięki obecności kwasów organicznych — ale przy skłonności do kamieni szczawianowych działa niekorzystnie (patrz przeciwwskazania). Owoc ma wysoką wartość odżywczą, jest źródłem witaminy C i błonnika, tradycyjnie stosowany jako środek przeciwgorączkowy i wzmacniający w okresie zimowym.

Zastosowanie

Sok świeży (najlepiej niesłodzony lub minimalnie dosładzany): 100–150 ml dziennie w profilaktyce nawracających zakażeń dróg moczowych, pity regularnie, w kuracjach kilkutygodniowych; sok nierozcieńczony jest bardzo kwaśny — rozcieńczać wodą 1:2 lub 1:3. Owoce świeże lub mrożone: garść dziennie, na surowo, do owsianki, jogurtu, jako dodatek do mięs. Napar z suszonych owoców: 1–2 łyżki rozgniecionych owoców na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 15 minut, pić 2 razy dziennie. Owoce w miodzie (przekładane, macerowane kilka tygodni) — tradycyjny przetwór na zimę, łyżka dziennie. Nalewka z owoców (1:4 na alkoholu 45–50%, macerowana 4–6 tygodni) — środek pomocniczy, dawkowany kieliszkiem. Wyciągi standaryzowane na proantocyjanidyny (preparaty apteczne) stosuje się wg ulotki — mają przewagę nad przetworami domowymi, bo mają oznaczoną zawartość substancji czynnej; przetwory słodzone sokami owocowymi i cukrem, sprzedawane jako „napój żurawinowy”, są w profilaktyce bezwartościowe. Ważne: żurawina jest środkiem PROFILAKTYCZNYM — przy objawach zakażenia (pieczenie, parcie, gorączka, ból w okolicy lędźwiowej) nie zastępuje wizyty u lekarza i leczenia przyczynowego.

Uwagi dla zielarza

Owoce suszyć powoli, w temperaturze do 45–50 °C, po wcześniejszym nakłuciu lub lekkim rozgnieceniu skórki — cała, nienaruszona jagoda schnie bardzo długo i pleśnieje od środka. Świeże owoce dzięki kwasowi benzoesowemu przechowują się miesiącami w chłodzie, także zalane zimną wodą (dawny sposób: „żurawina pod wodą” w chłodnej piwnicy); mrożenie zachowuje aktywność najlepiej i jest sposobem z wyboru. Susz przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy. Odróżnienie od żurawiny wielkoowocowej: nasza żurawina błotna ma nitkowate pędy, drobne liście z podwiniętym brzegiem i sine od spodu, owoce zwykle poniżej 12 mm; gatunek amerykański jest krzepszy, ma większe liście i owoce średnicy 15–25 mm, zwykle spotykany tylko w uprawie lub jako zdziczały. Nie mylić z borówką brusznicą (liście ząbkowane na szczycie, na spodzie ciemno kropkowane, owoce w gronach na wzniesionych pędach) ani z bagnem zwyczajnym rosnącym na tych samych torfowiskach (liście z rdzawym kutnerem, silny, odurzający zapach — roślina trująca). Uwaga terenowa: torfowisko jest zdradliwe i wrażliwe; poruszać się po ścieżkach i kładkach, nie deptać płów, nie zbierać w rezerwatach bez zezwolenia. Żurawina bardzo dobrze łączy się z liściem brzozy, nawłocią i skrzypem w mieszankach na drogi moczowe, a z dziką różą i rokitnikiem w mieszankach witaminowych. Nie łączyć z nadmiernym słodzeniem — cukier znosi sens kuracji.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem