Żywotnik olbrzymi

Opis

Żywotnik olbrzymi to północnoamerykańskie drzewo z rodziny cyprysowatych, w Polsce sadzone w parkach, arboretach i leśnych uprawach doświadczalnych, a także w żywopłotach jako mocniejszy odpowiednik pospolitej tui zachodniej. Jego gałązki zawierają olejek eteryczny bogaty w tujon i beta-tujaplicynę — związki o silnym działaniu przeciwdrobnoustrojowym, ale też neurotoksycznym. W zielarstwie europejskim ma znaczenie marginalne w porównaniu z żywotnikiem zachodnim, choć jest źródłem tujaplicyn (tropolonów), którym zawdzięcza legendarną trwałość drewna. Surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego, doustnego stosowania.

Wygląd

Wiecznie zielone drzewo iglaste, w ojczyźnie osiągające 60–70 m, w warunkach Polski zwykle 20–30 m, o pokroju regularnie stożkowatym, z gałęziami zwisającymi na końcach ku górze wzniesionymi. Pień prosty, u starych drzew rozszerzony u nasady; kora czerwonobrunatna do szarobrunatnej, łuszcząca się podłużnymi, włóknistymi pasami. Ulistnienie w postaci drobnych, łuskowatych liści przylegających do pędu, ułożonych naprzeciwlegle w czterech rzędach, tworzących spłaszczone, wachlarzowate gałązki. Górna strona gałązek błyszcząco ciemnozielona, dolna z wyraźnymi białymi, kredowymi znaczkami woskowymi w kształcie litery „X” lub motyla — cecha odróżniająca od żywotnika zachodniego, który ma spód gałązki jednolicie żółtozielony. Roślina jednopienna: kwiaty (kłosy) męskie drobne, czerwonawe, na końcach pędów, żeńskie zielonkawe. Szyszki jajowate do podłużnych, długości ok. 1–1,5 cm, wzniesione, z 8–12 skórzastymi łuskami, dojrzewające do jasnobrązowych. Nasiona drobne, oskrzydlone dwoma wąskimi skrzydełkami. System korzeniowy płytki, silnie rozgałęziony, talerzowaty. Roztarte gałązki wydzielają intensywny, żywiczno-korzenny, słodkawo-owocowy zapach.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy, pochodzący z zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej (od Alaski po Kalifornię), gdzie rośnie w wilgotnych lasach strefy oceanicznej. W Polsce nie występuje dziko — sadzony w parkach, ogrodach botanicznych, arboretach, na cmentarzach i jako drzewo żywopłotowe, sporadycznie w leśnych powierzchniach doświadczalnych, najlepiej rośnie w rejonach o łagodnym, wilgotnym klimacie (Pomorze, Dolny Śląsk, Sudety, Pogórze Karpackie). Surowiec pozyskuje się z nasadzeń krajowych; olejek importowany bywa z Ameryki Północnej.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego, osłonięte od mroźnych, suchych wiatrów wschodnich. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, wilgotna, ale przepuszczalna; odczyn lekko kwaśny do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). Wymaga stale wysokiej wilgotności powietrza i gleby — na suchych, piaszczystych stanowiskach brązowieje i traci igliwie. Mrozoodporność umiarkowana, mniejsza niż u żywotnika zachodniego; w ostrych, bezśnieżnych zimach i w miejscach wystawionych na zimowe słońce pędy przemarzają i rudzieją. Nie zbierać z żywopłotów przydrożnych, z nasadzeń cmentarnych i miejskich opryskiwanych lub nawożonych, ani z drzew traktowanych środkami ochrony roślin.

Surowiec

gałązki ulistnione (Thujae plicatae herba/summitates), olejek eteryczny; surowiec silnie działający, praktycznie wyłącznie do użytku zewnętrznego i w preparatach gotowych

Termin zbioru

Gałązki ulistnione — przez cały rok, ale surowiec najbogatszy w olejek zbiera się późną wiosną i latem (maj–sierpień), z młodych, tegorocznych, elastycznych pędów, ścinanych sekatorem w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, najlepiej przedpołudniem. Nie zbierać pędów zdrewniałych, zrudziałych ani przemarzniętych. Do produkcji olejku destyluje się świeży, rozdrobniony materiał, najlepiej w ciągu doby od ścięcia. Szyszki — jesienią (wrzesień–październik), mają jednak znaczenie głównie nasienne, nie lecznicze.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny, w którym dominują tujony (alfa- i beta-tujon) oraz sabinen, fenchon, terpinen-4-ol, borneol i kamfen. Charakterystyczne dla gatunku są tropolony (tujaplicyny — głównie beta-tujaplicyna, czyli hinokitiol), odpowiedzialne za silne działanie przeciwgrzybicze i przeciwbakteryjne oraz za niezwykłą odporność drewna na rozkład. Ponadto lignany (m.in. plicatyna, tujaplikatyny), flawonoidy, garbniki, żywice, kwasy fenolowe i śluzy. Zawartość tujonu w olejku jest wysoka, co decyduje o toksyczności surowca.

Właściwości

• Silnie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze i przeciwwirusowe (tujaplicyny, olejek), wykrztuśne i rozgrzewające, drażniąco-przekrwienne przy stosowaniu miejscowym, przeciwpasożytnicze. Tradycyjnie (medycyna ludowa Indian Ameryki Północnej) gałązki wykorzystywano do inhalacji, kąpieli i okładów przy przeziębieniach, bólach reumatycznych i chorobach skóry. We współczesnym lecznictwie tujaplicyny (hinokitiol) są przedmiotem badań i wykorzystywane w kosmetyce i preparatach przeciwgrzybiczych. Wyciągi z tui — w praktyce częściej z żywotnika zachodniego — mają udokumentowane działanie immunostymulujące oraz przeciwbrodawkowe. Ze względu na tujon działanie ośrodkowe surowca jest silne i niebezpieczne przy doustnym przedawkowaniu.

Zastosowanie

Surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego stosowania doustnego. Nie należy sporządzać naparów ani nalewek do picia; doustne przyjmowanie olejku lub wyciągów grozi zatruciem, drgawkami i uszkodzeniem nerek oraz wątroby. Preparaty zawierające wyciągi z tui (immunostymulujące, przeciwbrodawkowe, homeopatyczne) występują wyłącznie jako gotowe produkty apteczne o kontrolowanej zawartości tujonu i stosuje się je zgodnie z zaleceniem lekarza lub farmaceuty. Zastosowanie domowe ogranicza się do użytku zewnętrznego: aromatyzowanie kąpieli i inhalacje z kilku kropel olejku silnie rozcieńczonego (olejek zawsze rozcieńczać w oleju bazowym lub emulgatorze, nigdy nie nakładać czystego na skórę), a także nacierania rozgrzewające w gotowych maściach. Świeże gałązki bywają używane do okadzania i odkażania pomieszczeń. Każde zastosowanie skórne poprzedzić próbą uczuleniową na małej powierzchni.

Uwagi dla zielarza

Gałązki suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — wyższa temperatura ulatnia olejek, a surowiec traci wartość. Dobry susz zachowuje żywą, ciemnozieloną barwę, jest elastyczny (nie kruszy się w proch) i po roztarciu w palcach wydziela wyraźny, żywiczno-korzenny zapach; surowiec zbrunatniały, bezwonny lub stęchły należy odrzucić. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od źródeł ciepła; olejek w butelkach z ciemnego szkła, w chłodzie, maksymalnie 12 miesięcy. Typowy błąd zbieraczy: mylenie gatunków tui i traktowanie ich jak surowca zamiennego — kluczową cechą rozpoznawczą żywotnika olbrzymiego są białe, kredowe znaczki w kształcie motyla na spodzie gałązki (żywotnik zachodni ich nie ma, ma za to na łuskach wyraźne gruczoły żywiczne, a roztarty pachnie żywicznie z nutą jabłkową). Od cyprysika groszkowego i Lawsona (Chamaecyparis) odróżnia go większa, jajowata szyszka z kilkoma parami płaskich łusek — cyprysiki mają szyszki kuliste, tarczkowate. Nigdy nie palić gałązek w zamkniętym pomieszczeniu bez wentylacji: dym zawiera tujon. Przy pracy z surowcem i olejkiem używać rękawic — sok i olejek drażnią skórę.

Przeciwwskazania