Żywotnik zachodni

Opis

Żywotnik zachodni to najczęściej sadzone w Polsce drzewo iglaste — spotykane w każdym niemal żywopłocie, na cmentarzach i w ogrodach. W zielarstwie ma jednak zupełnie inną twarz niż w ogrodnictwie: gałązki zawierają olejek eteryczny bogaty w tujon oraz polisacharydy i glikoproteiny o udokumentowanym działaniu immunostymulującym, wykorzystywane w gotowych preparatach wzmacniających odporność. Tradycyjnie wyciągi z tui stosuje się miejscowo na brodawki wirusowe i kurzajki. Ze względu na tujon — związek neurotoksyczny i poronny — surowiec nie nadaje się do samodzielnych naparów i nalewek; jego miejsce jest w preparatach aptecznych o kontrolowanym składzie.

Wygląd

Wiecznie zielone drzewo lub krzew iglasty, w uprawie zwykle 5–15 m wysokości (formy żywopłotowe strzyżone znacznie niższe), o pokroju wąsko stożkowatym lub kolumnowym, z gałęziami wzniesionymi. Kora czerwonobrunatna do szarej, włóknista, łuszcząca się podłużnymi pasami. Liście łuskowate, drobne (2–4 mm), przylegające do pędu, ułożone naprzeciwlegle w czterech rzędach, tworzące płaskie, wachlarzowato rozpostarte gałązki ustawione w jednej płaszczyźnie. Na łuskach grzbietowych widoczny wyraźny, wypukły gruczoł żywiczny — cecha diagnostyczna. Spód gałązki jest jednolicie jasnozielony do żółtozielonego, bez białych, kredowych znaczków (te ma żywotnik olbrzymi). Zimą igliwie często brunatnieje lub przybiera brązowawy odcień. Roślina jednopienna: kwiaty męskie drobne, kuliste, czerwonawobrunatne na końcach pędów, żeńskie jajowate, zielonkawożółte. Szyszki drobne, jajowate, długości 8–12 mm, początkowo zielone, po dojrzeniu jasnobrązowe, wzniesione, zbudowane z 4–6 par płaskich, skórzastych łusek, z których tylko dwie–trzy są płodne. Nasiona drobne, z dwoma wąskimi skrzydełkami. System korzeniowy płytki, talerzowaty. Roztarte gałązki wydzielają silny, żywiczny zapach z wyraźną nutą jabłkową.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy, pochodzący ze wschodniej Ameryki Północnej (rejon Wielkich Jezior, dorzecze Świętego Wawrzyńca), gdzie rośnie na wapiennych skałach i torfowiskach. W Polsce nie występuje dziko, ale jest niezwykle rozpowszechniony w uprawie — w żywopłotach, ogrodach przydomowych, parkach, na cmentarzach i przy drogach, w całym kraju, od morza po góry. Miejscami dziczeje w pobliżu nasadzeń. Surowiec pozyskuje się z krajowych nasadzeń i upraw.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego; w pełnym cieniu roślina traci gęstość i ogołaca się od dołu. Gleba świeża do wilgotnej, żyzna, próchniczna, przepuszczalna, o odczynie od lekko kwaśnego do zasadowego (pH ok. 5,5–7,5) — dobrze znosi glebę wapienną. Wymaga stałej wilgotności; na suszy rudzieje i zrzuca łuski. W pełni mrozoodporny w warunkach polskich, znacznie odporniejszy od żywotnika olbrzymiego, ale wrażliwy na zimowe przesuszenie przy mroźnym słońcu i wietrze. Nie zbierać z żywopłotów przy ruchliwych drogach, z nasadzeń cmentarnych i miejskich (nawożenie, opryski, spaliny) ani z roślin ze śladami żerowania szkodników lub porażonych chorobami grzybowymi.

Surowiec

gałązki ulistnione, wierzchołki pędów (Thujae herba/summitates), olejek eteryczny; surowiec silnie działający, stosowany w preparatach gotowych i zewnętrznie

Termin zbioru

Gałązki ulistnione — teoretycznie przez cały rok (roślina zimozielona), ale surowiec o najwyższej zawartości olejku i związków czynnych pozyskuje się od maja do sierpnia, z młodych, tegorocznych, elastycznych i intensywnie zielonych pędów. Ścinać sekatorem w suchy dzień, przedpołudniem, po obeschnięciu rosy. Pomija się pędy zdrewniałe, zbrunatniałe, przemarznięte i przycięte świeżo przy formowaniu żywopłotu. Do destylacji olejku i do świeżych wyciągów materiał przerabiać najlepiej tego samego dnia. Szyszki — wrzesień–październik, znaczenie głównie nasienne.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny (w gałązkach), w którym dominują tujony — głównie alfa-tujon, obok beta-tujonu, a także izotujon, fenchon, sabinen, borneol, kamfen, terpinen-4-ol. Ponadto: kwaśne polisacharydy i glikoproteiny o działaniu immunostymulującym (najlepiej przebadana grupa związków tego gatunku), flawonoidy (m.in. procyjanidyny), lignany (tujaplikatyny, plicatyna), garbniki, kwasy fenolowe, żywice, mucylagi. Zawartość tujonu w olejku jest bardzo wysoka i decyduje o toksyczności surowca.

Właściwości

• Immunostymulujące — polisacharydy i glikoproteiny z gałązek pobudzają nieswoistą odpowiedź odpornościową, dlatego wyciągi z tui wchodzą w skład gotowych preparatów wspomagających odporność (często w połączeniu z jeżówką i żywokostem lekarskim w formulacjach aptecznych, a także z korzeniem dzikiego indygo). Przeciwwirusowe — udokumentowane tradycyjne zastosowanie przy brodawkach wirusowych (kurzajkach) i kłykcinach, gdzie wyciąg działa miejscowo. Przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze, ściągające (garbniki), wykrztuśne, moczopędne, przeciwpasożytnicze. Dawniej stosowany także jako środek miesiączkopędny i poronny — właśnie to zastosowanie było najczęstszą przyczyną ciężkich, śmiertelnych zatruć.

Zastosowanie

Surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego stosowania doustnego. Nie sporządzać w domu naparów, odwarów ani nalewek do picia i nie przyjmować olejku wewnętrznie: tujon jest neurotoksyczny i poronny, a różnica między dawką „ziołową” a toksyczną jest niebezpiecznie mała. Zastosowanie doustne ogranicza się do gotowych preparatów aptecznych (wyciągi standaryzowane, preparaty immunostymulujące, produkty homeopatyczne), o kontrolowanej zawartości tujonu, stosowanych zgodnie z ulotką i zaleceniem lekarza, zwykle krótkoterminowo. Zewnętrznie: nalewka lub gotowy wyciąg z tui bywa stosowany punktowo na brodawki wirusowe i kurzajki — nakłada się go wyłącznie na zmienioną chorobowo skórę, z ochroną skóry zdrowej wokół (np. tłustym kremem), przez kilka tygodni. Olejek eteryczny zawsze silnie rozcieńczać w oleju bazowym; nigdy nie nakładać czystego na skórę i nie stosować u dzieci. Przed pierwszym użyciem zewnętrznym wykonać próbę uczuleniową.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, w cienkiej warstwie — wyższa temperatura ulatnia olejek. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje żywy, ciemnozielony kolor, jest elastyczny i po roztarciu wyraźnie pachnie żywicą z nutą jabłkową; brunatny, bezwonny lub stęchły susz jest bezwartościowy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych opakowaniach, do 12 miesięcy. Do sporządzania wyciągów (na potrzeby przetwórstwa) używa się świeżych pędów, bo część substancji czynnych rozkłada się przy suszeniu. Odróżnienie od gatunków mylonych: żywotnik olbrzymi (Thuja plicata) ma na spodzie gałązek białe, kredowe znaczki w kształcie motyla i większe szyszki; cyprysiki (Chamaecyparis — groszkowy, Lawsona, tępołuskowy) mają szyszki kuliste, tarczkowate, a gałązki cieńsze i bardziej wiotkie, o innym zapachu; jałowiec ma igły kłujące lub łuski z szyszkojagodami. Uwaga na powszechne w ogrodach odmiany ozdobne ('Smaragd', 'Brabant') — to ten sam gatunek, ale rośliny z żywopłotów bywają intensywnie nawożone i opryskiwane, więc nie nadają się na surowiec. Przy cięciu i obróbce pracować w rękawicach, w wietrzonym pomieszczeniu. Typowy błąd: traktowanie tui jako „bezpiecznego zioła na odporność” i picie z niej naparów — to najczęstsza droga do zatrucia tym gatunkiem.

Przeciwwskazania