Withania somnifera
Korzeń indyjskiej psiankowatej byliny, najpopularniejszy adaptogen ajurwedy, stosowany przy przewlekłym stresie i bezsenności.
Ashwagandha to sztandarowy surowiec adaptogenny ajurwedy, dziś jeden z najczęściej kupowanych suplementów w Polsce. Jej sanskrycka nazwa oznacza „zapach konia” — od woni świeżego korzenia i od siły, którą miał on dawać. Za działanie odpowiadają witanolidy — laktony steroidowe obecne przede wszystkim w korzeniu; to ich zawartość, a nie masa proszku, decyduje o wartości surowca. Roślina należy do psiankowatych, tej samej rodziny co pokrzyk wilcza jagoda i lulek, i choć sam korzeń jest surowcem stosunkowo bezpiecznym, nie jest to zioło obojętne — ma realne przeciwwskazania, zwłaszcza przy chorobach tarczycy, autoimmunologicznych i w ciąży. Odnotowano też przypadki polekowego uszkodzenia wątroby po preparatach ashwagandhy.
Krzewinka lub półkrzew wysokości 30–150 cm, o pokroju rozgałęzionym, gęstym, często zaokrąglonym. Łodygi wzniesione lub rozłożyste, obłe, zdrewniałe u nasady, gęsto pokryte krótkim, szarawym, gwiazdkowatym kutnerem, co nadaje całej roślinie sinozielony, przykurzony wygląd. Liście skrętoległe (przy kwiatach po dwa, nierówne), jajowate do eliptycznych, długości 4–12 cm, całobrzegie, tępo zakończone, matowe, szarozielone, filcowato owłosione, o unerwieniu pierzastym. Kwiaty niepozorne, zebrane po kilka (2–6) w pęczkach w kątach liści, zwisające, dzwonkowate, pięciokrotne, o koronie zielonkawożółtej do bladożółtej, długości ok. 5–8 mm, z kielichem dzwonkowatym, filcowatym, który po przekwitnieniu silnie się rozrasta. Owoc — cecha diagnostyczna — to kulista, gładka, jaskrawopomarańczowoczerwona jagoda o średnicy 5–8 mm, całkowicie zamknięta w rozdętym, pęcherzykowatym, błoniastym, żeberkowanym kielichu (jak w miechunce, do której roślina jest podobna). Organ podziemny: gruby, mięsisty, wrzecionowaty korzeń palowy o jasnobeżowej do kremowej barwie i gładkiej powierzchni z poprzecznymi bruzdkami, wewnątrz biały, kruchy, o charakterystycznym zapachu przypominającym końską sierść i o gorzkawym smaku.
Gatunek pochodzi z suchych rejonów Indii, Pakistanu, Nepalu, Sri Lanki, Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej; rośnie na nieużytkach, suchych zboczach, przydrożach i w zaroślach na siedliskach kserotermicznych, także w basenie Morza Śródziemnego i na Wyspach Kanaryjskich. Uprawiany na dużą skalę w Indiach (zwłaszcza w Radżastanie i Madhya Pradesh), a także w Chinach i Afryce. W Polsce nie występuje dziko i nie zimuje w gruncie; można ją prowadzić jako roślinę jednoroczną z rozsady lub w donicy. Surowiec sprowadzany jest niemal wyłącznie z Indii — jako suszony, cięty lub sproszkowany korzeń oraz wyciągi standaryzowane na witanolidy.
Stanowisko w pełnym słońcu, ciepłe, osłonięte. Gleba lekka, piaszczysto-gliniasta, przepuszczalna, raczej uboga niż tłusta, bezwzględnie dobrze zdrenowana — na glebie ciężkiej i wilgotnej korzeń gnije, a to jedyny surowiec, o który chodzi. Odczyn obojętny do zasadowego (pH ok. 7,0–8,0); roślina toleruje gleby zasolone i suche. Sucha — po ukorzenieniu znosi suszę lepiej niż nadmiar wody; podlewać oszczędnie. Mrozoodporność żadna — ginie już przy pierwszych przymrozkach, w Polsce nie przezimuje w gruncie. Praktycznie: wysiew w marcu pod osłonami, wysadzenie po połowie maja, zbiór korzenia jesienią przed przymrozkami — w naszym klimacie korzeń bywa jednak drobny i uboższy w witanolidy niż indyjski. Nie zbierać z poboczy, terenów przemysłowych ani nawożonych osadami — jak wszystkie rośliny korzeniowe kumuluje metale ciężkie.
korzeń (Withaniae radix, Ashwagandhae radix), rzadziej liść (Withaniae folium — surowiec o innym profilu, bogatszy w witaferynę A i bardziej drażniący)
Korzeń — jesienią, gdy nadziemna część rośliny zaczyna zasychać, a jagody dojrzewają i czerwienieją; w Indiach to styczeń–marzec (po porze suchej), w polskiej uprawie jednorocznej wrzesień–październik, przed pierwszymi przymrozkami, z roślin co najmniej 5–8-miesięcznych. Korzenie wykopuje się w suchy dzień, wraz z całą bryłą, oczyszcza z ziemi, obcina część nadziemną tuż nad szyjką korzeniową, myje szybko (nie moczyć!), grubsze sztuki kroi wzdłuż lub na kawałki 5–8 cm i suszy. Liść — w pełni wegetacji, latem; to surowiec o innym składzie (dominuje w nim witaferyna A) i nie zastępuje korzenia. Jagody — po dojrzeniu, jesienią; zawierają enzymy koagulujące mleko i tradycyjnie służyły do wyrobu serów, a nie do celów leczniczych. Nasiona zbierać z dojrzałych jagód.
Witanolidy — laktony steroidowe, najważniejsza grupa czynna: witanolid A, witanolid D, witanozydy (glikowitanolidy: witanozyd IV i VI), witaferyna A (dominuje w liściach, w korzeniu jest jej mało — to istotne, bo witaferyna A działa silniej cytotoksycznie i drażniąco). Ponadto alkaloidy: withanina, somniferyna, tropinowe (tropina, pseudotropina), anaferyna, izopelletieryna, kuskohigryna, anahigryna. Dalej: fitosterole (beta-sitosterol, stigmasterol), saponiny, kwasy tłuszczowe, żelazo, aminokwasy wolne, cukry i skrobia. Zawartość witanolidów w korzeniu jest niska i bardzo zmienna, zależna od odmiany, gleby i pory zbioru — dlatego preparaty standaryzuje się na procent witanolidów (typowo od kilku dziesiątych procent w surowcu do kilku procent w wyciągach).
Sproszkowany korzeń (klasyczna postać): zwykle 3–6 g dziennie, w dwóch porcjach, popijany ciepłą wodą, mlekiem lub mlekiem z miodem — postać z mlekiem („ashwagandha ksheerapaka”) to tradycyjna forma wieczorna, stosowana przy bezsenności. Wyciągi standaryzowane: dawkuje się je według deklarowanej zawartości witanolidów, ściśle zgodnie z zaleceniem wytwórcy — nie porównuj gramatury wyciągu z gramaturą proszku, bo są to zupełnie różne siły. Odwar z korzenia: 1 łyżeczka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut; pić raz dziennie, wieczorem. Nalewka: korzeń zalany alkoholem 40–50%, w proporcji 1:5, macerowany 3–4 tygodnie w ciemności, wstrząsany codziennie; stosowana w niewielkich porcjach, według zaleceń wytwórcy. Porę przyjmowania dobiera się do celu: wieczorem — przy bezsenności i napięciu; rano — przy wyczerpaniu i spadku energii. Kuracje prowadzi się wielotygodniowo (efekty adaptogenne pojawiają się zwykle po 3–6 tygodniach), z przerwami; nie stosować bez przerwy przez wiele miesięcy. Nie łączyć z alkoholem i lekami uspokajającymi.
Suszenie: korzeń umyć szybko, pokroić i suszyć w cieniu i przewiewie w temperaturze do 40 °C, aż stanie się kruchy i będzie się łamał z trzaskiem — przegrzanie degraduje witanolidy. Dobry surowiec: korzeń jasny, kremowobeżowy, w przełomie biały do lekko żółtawego, kruchy, o wyraźnym, charakterystycznym zapachu (koński, ostry, „stajenny” — jego brak oznacza surowiec stary lub wypłukany) i gorzkawo-cierpkim smaku. Surowiec ciemny, wiotki, bezwonny lub pachnący stęchlizną — odrzucić. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 2 lat; sproszkowany traci wartość szybciej, mielić w miarę potrzeb. Praktyczna sprawa numer jeden: sprawdzaj, czy preparat jest zrobiony z korzenia, a nie z liścia lub z „całej rośliny” — dodatek liścia znacząco podnosi zawartość witaferyny A i zmienia profil bezpieczeństwa surowca, a wytwórcy sięgają po liście, bo są tańsze. Numer dwa: indyjskie surowce bywają skażone metalami ciężkimi (ołów, rtęć) — kupuj wyłącznie z certyfikatem analizy. Numer trzy: proszek bez deklarowanej standaryzacji na witanolidy jest w praktyce loterią. Klasyczne połączenia: z brahmi i gotu kolą (pamięć, koncentracja), z shatavari (formuły tonizujące), z melisą, chmielem i kozłkiem (bezsenność), z rhodiolą i żeń-szeniem (kompleksy adaptogenne — ale nie łączyć wszystkiego naraz). Typowe błędy: oczekiwanie natychmiastowego działania po kilku dawkach; stosowanie przy chorobie Hashimoto i innych chorobach autoimmunologicznych bez konsultacji; łączenie z lewotyroksyną bez kontroli TSH; przewlekłe stosowanie bez przerw. Roślina jest psiankowata — osoby wrażliwe na psiankowate mogą jej nie tolerować.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.