Plantago ovata
Roczna babka z Indii, której drobne nasiona i ich łuski są najskuteczniejszym roślinnym środkiem pęczniejącym regulującym wypróżnienia.
Babka jajowata to niepozorna roślina jednoroczna uprawiana głównie w Indiach i Pakistanie, której wartość zamyka się w nasionach — a właściwie w ich zewnętrznej, białawej okrywie (łusce). Łuska nasienna zawiera ponad 80 procent śluzu, który po zetknięciu z wodą pęcznieje kilkudziesięciokrotnie, tworząc żel. Ten żel nadaje treści jelitowej objętość i miękkość, przez co babka jajowata działa dwukierunkowo: rozluźnia przy zaparciach i zagęszcza przy biegunce. Surowiec ma potwierdzoną monografię EMA i jest jednym z niewielu ziół importowanych o naprawdę mocnych podstawach klinicznych. W polskim handlu występuje pod handlową nazwą psyllium — częściej jako łuska niż całe nasiona.
Roślina jednoroczna wysokości 10–40 cm, o krótkiej, prawie bezłodygowej osi, z której wyrastają liczne pędy kwiatostanowe. Liście wąskolancetowate do niemal równowąskich, całobrzegie lub słabo ząbkowane, siedzące, owłosione, o użyłkowaniu równoległym charakterystycznym dla babek, zebrane w luźną przyziemną rozetę i częściowo naprzeciwległe na krótkiej łodydze. Kwiatostan to zwarty, jajowaty do walcowatego kłos na długim, bezlistnym głąbiku dłuższym od liści — kłos krótki, gęsty, srebrzysto owłosiony, z drobnymi, czterokrotnymi, białawymi kwiatami o błoniastej koronie i długich, wystających pręcikach. Owoc to jajowata torebka pękająca wieczkiem, zawierająca zwykle dwa nasiona. Nasiona łódkowate, jasnoróżowobrunatne, matowe, długości 1,5–3 mm, z wyraźną białawą łuską; system korzeniowy płytki, palowy, słabo rozwinięty.
Gatunek pochodzi z suchych obszarów zachodniej Azji i Indii — Iranu, Pakistanu, północno-zachodnich Indii. Rośnie tam na terenach półpustynnych, piaszczystych, na nieużytkach i ugorach. Uprawiany na wielką skalę w indyjskim stanie Gudżarat i Radżastanie, które pokrywają większość światowej podaży. W Polsce nie występuje w naturze i nie jest uprawiany — cały surowiec pochodzi z importu z Indii, w postaci przesianej łuski (husk) różnych klas czystości lub całych nasion.
Roślina klimatu suchego i ciepłego. Stanowisko pełne słońce, gleba lekka, piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, przepuszczalna, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 7,0–8,0), uboga w próchnicę. Wymaga niewielkiej wilgotności — nadmiar deszczu w okresie dojrzewania nasion niszczy plon. Gatunek nie jest mrozoodporny, w warunkach polskich nie przezimuje i nie ma szans na towarową uprawę. W Polsce nie ma czego zbierać ze stanu naturalnego; z gatunków krajowych nie należy zastępować psyllium babką lancetowatą (Plantago lanceolata), która ma zupełnie inne zastosowanie — nasiona babki płesznik (Plantago afra) są najbliższym odpowiednikiem.
łuska nasienna (Plantaginis ovatae seminis tegumentum, tzw. psyllium husk) oraz nasienie (Plantaginis ovatae semen)
Nasiona — jedyny surowiec — zbiera się po dojrzeniu kłosów, w Indiach w marcu i kwietniu (uprawa zimowa, siew w listopadzie), gdy kłosy zbrunatnieją, a nasiona swobodnie wysypują się z torebek. Zbiór prowadzi się rano, gdy rośliny są jeszcze lekko wilgotne od rosy, aby ograniczyć osypywanie. Po omłocie nasiona oczyszcza się, a łuskę oddziela mechanicznie przez wielokrotne mielenie i przesiewanie — im wyższy stopień przesiania, tym czystsza (jaśniejsza) łuska. Dla zielarza w Polsce oznacza to, że surowiec kupuje się gotowy, a jego jakość ocenia po czystości i zdolności pęcznienia, nie po terminie zbioru.
Łuska nasienna: śluz w bardzo wysokim udziale (arabinoksylany — rozgałęzione polisacharydy z ksylozy i arabinozy, z niewielką ilością kwasu galakturonowego), praktycznie nierozpuszczalny w wodzie, lecz silnie pęczniejący i tworzący żel. Ponadto błonnik nierozpuszczalny (celuloza), niewielkie ilości białka, tłuszczu i śladowe ilości irydoidów (aukubina). Nasiona zawierają dodatkowo olej tłuszczowy z kwasami linolowym i oleinowym oraz białka. Frakcja śluzowa jest praktycznie nietrawiona i tylko częściowo fermentowana przez florę jelitową, co odróżnia psyllium od inuliny czy babki lancetowatej.
Łuska (psyllium husk): 1 łyżeczka do 1 łyżki (ok. 3–10 g) na dużą szklankę zimnej wody lub soku, wymieszać i wypić NATYCHMIAST, zanim zżeluje, a następnie popić drugą pełną szklanką wody. Stosować 1–3 razy dziennie, między posiłkami. Nasiona całe: łyżkę nasion zalać szklanką letniej wody, odstawić na 20–30 minut do napęcznienia i wypić razem z powstałym śluzem. Kluczowa zasada — każdą dawkę psyllium trzeba popić co najmniej szklanką płynu, a w ciągu dnia wypijać dodatkowo 1,5–2 l wody. Bez wody surowiec pęcznieje w przełyku lub jelicie i może wywołać zaczopowanie. Działanie przeczyszczające pojawia się po 12–24 godzinach, pełny efekt po 2–3 dniach regularnego stosowania. Zaczynać od małej dawki i zwiększać stopniowo przez tydzień — nagłe wprowadzenie dużej porcji śluzu daje wzdęcia. Zewnętrznie: napęczniałą łuskę można stosować jako okład zmiękczający na zaognienia skóry.
Surowiec nie wymaga suszenia — kupuje się go gotowy. Przechowywać w szczelnym, suchym pojemniku, bezwzględnie z dala od wilgoci: zawilgocona łuska zbryla się, traci zdolność pęcznienia i pleśnieje. Prawidłowy okres przydatności to 2–3 lata przy suchym przechowywaniu. Jakość ocenia się testem pęcznienia: łyżeczka dobrej łuski w szklance wody powinna w kilka minut zamienić prawie całą jej objętość w gęsty, przezroczysty żel. Surowiec szary, z dużą ilością ciemnych okruchów nasion i o słabym pęcznieniu jest niskiej klasy — jaśniejsza łuska oznacza wyższy stopień przesiania. Łuska ma większą siłę pęcznienia niż całe nasiona i tego się zwykle używa. Nie mielić łuski na proszek „na zapas” — sproszkowana chłonie wilgoć błyskawicznie. Nie mylić z nasionami lnu (siemię lniane pęcznieje słabiej, zawiera olej i jełczeje) ani z babką płesznik (Plantago afra), która ma ciemne, błyszczące nasiona i działa podobnie, ale słabiej. W mieszankach psyllium łączy się z siemieniem lnianym i prawoślazem (osłona śluzówki) oraz z melisą i miętą przy jelicie drażliwym. Uwaga warsztatowa: psyllium unieruchamia w żelu inne substancje — nie dodawać go do naparów ziołowych, bo osłabi ich wchłanianie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.