Plantago afra
Jednoroczna babka o lepkiej, ulistnionej łodydze, dostarczająca drobnych śluzowych nasion — klasycznego psyllium o działaniu przeczyszczającym i osłaniającym.
Babka płesznik to najstarszy i najlepiej opisany w farmakopeach przedstawiciel grupy psyllium. Nazwa gatunkowa nawiązuje do wyglądu nasion — drobnych, ciemnych i błyszczących jak pchły. Surowcem są wyłącznie nasiona, których łupina zbudowana jest z komórek śluzowych pęczniejących w wodzie kilkunastokrotnie. Działa mechanicznie, a nie drażniąco, dlatego należy do nielicznych środków przeczyszczających, które można stosować przewlekle. W Polsce nie występuje w naturze na trwałe — bywa jedynie przejściowo zawlekana, a surowiec pochodzi z upraw i importu.
Roślina jednoroczna wysokości 10–40 cm, o łodydze wzniesionej lub podnoszącej się, rozgałęzionej, gęsto gruczołowato owłosionej i wyraźnie lepkiej. Nie tworzy przyziemnej rozety — to najważniejsza cecha odróżniająca ją od babek zwyczajnej, lancetowatej i średniej. Liście naprzeciwległe, siedzące, równowąskie, całobrzegie lub z pojedynczymi ząbkami, 2–6 cm długie, owłosione, z jednym nerwem głównym (brak wachlarzowatego, równoległego użyłkowania typowego dla rozetowych babek). Kwiatostan: zbite, jajowate kłosy długości 1–2 cm, osadzone na długich szypułach wyrastających z kątów liści; kwiaty drobne, czterokrotne, o błoniastej, brunatnawej koronie i długich, wystających pręcikach. Owocem jest torebka pękająca wieczkiem, z dwoma nasionami. Nasiona 2–3 mm, łódkowate, wklęsłe z jednej strony, ciemnobrunatne do niemal czarnych, silnie połyskliwe, po zwilżeniu natychmiast pokrywają się przezroczystą galaretą. System korzeniowy palowy, płytki. Bardzo podobna do babki piaskowej — różni ją krótszy, bardziej jajowaty kłos i liście z reguły całobrzegie.
Gatunek pochodzenia śródziemnomorskiego, rodzimy w basenie Morza Śródziemnego, w północnej Afryce i na Bliskim Wschodzie. W Polsce nie ma trwałych stanowisk naturalnych — spotykana wyjątkowo jako efemeryda na siedliskach ruderalnych, przy młynach, portach i nasypach kolejowych, zawleczona z transportem nasion. Surowiec sprowadzany jest z upraw we Francji (Prowansja), Hiszpanii, na Węgrzech i w krajach śródziemnomorskich; pod handlową nazwą psyllium sprzedaje się także nasiona i łuski pokrewnej babki jajowatej (Plantago ovata) z Indii i Pakistanu.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte. Gleba lekka, przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta, umiarkowanie żyzna, sucha do świeżej; roślina nie znosi gleb ciężkich, zimnych i przemakających. Odczyn obojętny do zasadowego (pH ok. 6,5–7,8). Roślina jednoroczna, ciepłolubna — wysiewana wprost do gruntu w kwietniu–maju, kończy wegetację przed zimą, kwestia mrozoodporności nie występuje; w chłodne i mokre lata w Polsce zawiązuje mało nasion. Nie pozyskiwać surowca z przypadkowych stanowisk ruderalnych, kolejowych i portowych — są to tereny skażone i opryskiwane.
nasienie (Psyllii semen), także łuska nasienna (Psyllii testa)
Nasiona — sierpień–wrzesień, gdy kłosy zbrunatnieją, a torebki zaczynają pękać wieczkiem; zbierać wczesnym rankiem, przy rosie, bo w upale dojrzałe torebki otwierają się i nasiona osypują na ziemię. Ścinać całe pędy z kłosami, dosuszać rozłożone na płachtach w przewiewie, następnie omłócić i odwiać plewy. Zbiór wykonuje się jednorazowo — kłosy nie dojrzewają równomiernie, dlatego czeka się, aż zbrunatnieje większość kłosów na pędzie. Liści i ziela się nie zbiera: nie mają zastosowania leczniczego. Surowiec pozyskuje się wyłącznie z upraw, nie z przypadkowych stanowisk ruderalnych.
Łupina nasienna: śluzy (arabinoksylany, kwaśne polisacharydy) — składnik decydujący o działaniu, wiążący wielokrotność swojej masy wody; nasienie ponadto: olej tłusty z kwasami linolowym i oleinowym, białka, irydoidy (aukubina), sterole, śladowo garbniki i alkaloid płesznikowy. Śluz jest polisacharydem nietrawionym przez enzymy człowieka i tylko częściowo fermentowanym przez mikrobiotę jelita grubego — stąd jego dobra tolerancja i mała gazotwórczość.
Nasiona przyjmuje się w całości: 1 łyżeczkę do 1 łyżki nasion zalać szklanką letniej wody, odstawić na 15–30 minut do napęcznienia i wypić razem z powstałym śluzem, popijając drugą szklanką wody. Można też połknąć suche nasiona i natychmiast popić dużą ilością płynu. Stosować 1–3 razy dziennie; przy zaparciach zwykle wieczorem, przy regulacji stolca — do posiłków. Bezwzględny warunek stosowania: obfite popijanie wodą, minimum szklanka płynu na porcję i dodatkowo woda w ciągu dnia; nasiona przyjęte na sucho mogą zaczopować przełyk lub jelito. Efekt pojawia się po kilkunastu do kilkudziesięciu godzin, pełny po 2–3 dniach — nie zwiększać dawki „bo nie działa od razu”. Odwar osłaniający: nasiona macerować w letniej wodzie i pić sam śluz przy nieżytach żołądka. Zewnętrznie napęczniałe nasiona jako okład zmiękczający na czyraki i zapalenia skóry.
Dobry surowiec jest sypki, twardy, silnie połyskliwy, jednolicie ciemny, bez zapachu; matowe, zbrylone lub stęchłe nasiona są zawilgocone i nie nadają się do użytku — śluz w łupinie chłonie wilgoć z powietrza i sprzyja pleśnieniu. Próba jakości: łyżeczka nasion w szklance wody powinna w ciągu kilkunastu minut zamienić się w zwartą, przezroczystą galaretę. Przechowywać w szczelnych naczyniach, w suchu i w ciemności, do 2–3 lat. Nie mielić nasion, jeśli zależy nam na działaniu objętościowym — po zmieleniu olej szybko jełczeje, a śluz traci część zdolności pęcznienia. Łuska nasienna działa kilkakrotnie mocniej niż całe nasienie, więc dawki nie są wymienne objętościowo. Nie mylić babki płesznika z babką jajowatą (Plantago ovata) — obie sprzedawane jako psyllium, ale łuska babki jajowatej daje jaśniejszy, mocniej pęczniejący produkt. W mieszankach łączy się z siemieniem lnianym, korzeniem prawoślazu, lukrecją i owocem kopru włoskiego. Najczęstsze błędy: zbyt mało płynu, podawanie osobom leżącym oraz łykanie razem z lekami.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.