Hedera helix
Zimozielone pnącze o dwupostaciowych liściach, dziś jeden z najlepiej udokumentowanych surowców wykrztuśnych — ale surowiec silnie działający.
Bluszcz pospolity to jedyne rodzime pnącze zimozielone o zdrewniałej łodydze, przyczepiające się do podpór korzeniami czepnymi. W lecznictwie liczy się liść, bogaty w saponiny triterpenowe (hederakozyd C, alfa-hederyna) — stanowiące podstawę syropów i kropli wykrztuśnych stosowanych w nieżytach dróg oddechowych, także u dzieci. To jeden z niewielu surowców „ludowych”, który przeszedł do lecznictwa oficjalnego z porządną dokumentacją. Jednocześnie jest to roślina silnie działająca: owoce są trujące, świeży liść bywa silnie drażniący i uczulający kontaktowo, a stosowanie surowca poza standaryzowanymi preparatami wymaga ostrożności. W Polsce rośnie dziko w lasach liściastych, ale kwitnie i owocuje tylko wtedy, gdy wspina się wysoko.
Zimozielone pnącze zdrewniałe, wspinające się po pniach, skałach i murach do 20–30 m, przyczepiające się licznymi krótkimi korzeniami czepnymi wyrastającymi po stronie cienistej pędu; w braku podpory tworzy zwarte, płożące kobierce. Liście skórzaste, ciemnozielone, połyskujące, o jasnym, wyraźnie widocznym, siatkowato-dłoniastym użyłkowaniu — dwupostaciowe: na pędach płonnych (płożących i wspinających się) 3–5-klapowe, sercowate u nasady, o brzegu całobrzegim; na pędach kwiatonośnych, wzniesionych, liście bez klap — jajowate lub romboidalne, całobrzegie, zaostrzone. Ta dwupostaciowość liści to główna cecha diagnostyczna. Kwiaty drobne, zielonkawożółte, obupłciowe, zebrane w półkulisty baldach, zwykle zgrupowany w baldachogrono na szczycie pędów kwiatowych — kwitną bardzo późno, we wrześniu–październiku, i są ostatnim masowym pożytkiem dla owadów. Owoc: kulista, czarna (rzadko żółtawa) jagoda o średnicy 6–10 mm, dojrzewająca dopiero następnej wiosny — trująca dla człowieka. Łodyga starych okazów gruba, szarobrunatna, o łuszczącej się korze; system korzeniowy silny, płytki, rozgałęziony.
W Polsce rośnie dziko w całym kraju, najczęściej na niżu i pogórzu, w wilgotnych lasach liściastych i mieszanych — grądach, buczynach, łęgach, zaroślach — oraz w parkach, na starych cmentarzach i murach. Częsty na zachodzie i południu, rzadszy na wschodzie i północnym wschodzie, gdzie ogranicza go ostrzejszy klimat. Wspina się po pniach drzew (nie jest pasożytem — nie czerpie z drzewa wody ani pokarmu, korzysta z niego wyłącznie jako z podpory), często pokrywa dno lasu. Powszechnie sadzony jako roślina ozdobna, i to z upraw ogrodowych oraz plantacji pochodzi większość surowca.
Stanowisko cieniste do półcienistego — w młodości wymaga cienia, formy kwitnące potrzebują dostępu światła w koronie. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, świeża do wilgotnej, dobrze zdrenowana, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,0–7,5), zasobna w wapń. Mrozoodporny (strefy 5–6), ale młode rośliny i formy ozdobne na otwartym, słonecznym stanowisku zimą przypalają liście — najlepiej sadzić po północnej lub wschodniej stronie. Nie zbierać liści z bluszczu rosnącego przy ruchliwych drogach, na murach budynków przemysłowych i z żywopłotów opryskiwanych — liść skórzasty świetnie zatrzymuje pyły i zanieczyszczenia. Nie zbierać z parków miejskich objętych zabiegami chemicznymi.
liść (Hederae helicis folium) — surowiec farmakopealny, silnie działający; owoce są trujące i nie stanowią surowca
Liść — zbierany może być przez cały rok (roślina zimozielona), ale najwartościowszy surowiec dają młode, w pełni wykształcone liście z pędów płonnych, zbierane wiosną i wczesnym latem (maj–lipiec), gdy roślina intensywnie rośnie. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, koniecznie w rękawicach (świeży sok drażni skórę). Liście stare, ciemne, skórzaste i pokryte nalotem odrzucać. Owoców (dojrzewają wiosną, marzec–maj) NIE zbiera się — są trujące. Kwiaty (wrzesień–październik) nie są surowcem.
Saponiny triterpenowe typu oleanolowego — grupa kluczowa: hederakozyd C (prekursor), przechodzący w alfa-hederynę (właściwy związek czynny), oraz hederasaponiny B i D, hederageniny. Ponadto: poliacetyleny (falkarinol, falkarinon — odpowiedzialne za działanie drażniące i uczulające kontaktowo), flawonoidy (rutozyd, kemferol), kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy), kwas mrówkowy i jabłkowy, śluzy, sterole, niewielkie ilości olejku eterycznego. W owocach saponiny występują w wyższym stężeniu niż w liściach — stąd ich toksyczność. Zawartość saponin zmienia się z wiekiem liścia i porą roku; surowiec farmakopealny podlega oznaczaniu.
W praktyce zaleca się korzystanie z gotowych, standaryzowanych preparatów aptecznych z wyciągu suchego lub płynnego z liścia bluszczu (syropy, krople) — bo tylko w nich zawartość saponin jest kontrolowana, a to surowiec silnie działający. Preparaty stosuje się zgodnie z ulotką, także u dzieci; zwykle 2–3 razy dziennie, przez kilka–kilkanaście dni. Domowy napar z liścia bluszczu bywa opisywany w zielarstwie ludowym, ale nie jest zalecany do samodzielnego przyrządzania: saponiny w nadmiarze silnie drażnią śluzówkę żołądka i wywołują nudności, wymioty i biegunkę, a stężenia w surowcu domowym są nieprzewidywalne. Nie stosować surowca u niemowląt. Nie łączyć z lekami przeciwkaszlowymi hamującymi odruch kaszlu (kodeina, butamirat, dekstrometorfan) — zalegająca upłynniona wydzielina nie zostanie odkrztuszona. Owoców nie spożywać w żadnej postaci: zjedzenie kilku jagód wywołuje ostre zapalenie żołądka i jelit, większe ilości — zaburzenia rytmu serca i oddychania. Zewnętrznie odwar z liści stosowano do przemywań i okładów, ale u osób wrażliwych wywołuje kontaktowe zapalenie skóry.
Suszenie: liście rozłożyć w cienkiej warstwie, suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C (susząc szybko i w cieple, liść zachowuje zielony kolor; przesuszony w wyższej temperaturze traci saponiny, a wolno schnący czernieje). Surowiec dobrej jakości: ciemnozielony, skórzasty, niekruszący się na proch, bez brązowych plam i bez nalotu grzybów sadzakowych — starych liści pokrytych czarną „sadzą” nie zbieraj. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 12 miesięcy. Zbieraj wyłącznie liście z pędów płonnych (klapowane) — są młodsze i czystsze; liście z pędów kwiatowych (całobrzegie) są zwykle stare i zapylone. Bluszcz mylony bywa z barwinkiem pospolitym tylko przez zupełnych laików; realnym problemem jest za to bluszcz ozdobny z ogrodów (odmiany pstre) — nie stanowi materiału leczniczego równoważnego formie typowej. UWAGA na warsztat: świeży sok bluszczu zawiera falkarinol i po kilku godzinach pracy gołymi rękami wywołuje pęcherzowe zapalenie skóry, nasilane przez słońce — zawsze rękawice. Nie przycinaj bluszczu piłą spalinową bez ochrony oczu, pył z liści drażni spojówki. Bluszcz nie jest pasożytem drzew — nie ma powodu wycinać go „dla ratowania drzewa”; szkodzi tylko drzewom osłabionym, obciążając koronę.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.