Bylica pospolita

Opis

Bylica pospolita bywa mylona z piołunem, od którego różni się brakiem srebrzystego owłosienia na górnej stronie liścia i znacznie słabszą goryczą. W ziołolecznictwie ceniona jako łagodny amarum aromaticum — pobudza wydzielanie soków trawiennych, działa wiatropędnie i rozkurczowo. Tradycyjnie stosowana w zaburzeniach miesiączkowania, stąd nazwa rodzajowa nawiązująca do Artemidy. W kuchni polskiej i europejskiej to klasyczna przyprawa do gęsi, kaczki i wieprzowiny, ułatwiająca trawienie tłuszczu. Rośnie masowo na nieużytkach, więc surowiec jest łatwo dostępny — pod warunkiem zbioru z czystego stanowiska.

Wygląd

Bylina o wysokości 60–150 cm, niekiedy do 2 m, o wzniesionym, sztywnym, bruzdowanym pędzie zabarwionym czerwonobrunatnie lub fioletowo. Liście skrętoległe, pierzastodzielne do podwójnie pierzastodzielnych, o odcinkach lancetowatych i zaostrzonych; cecha diagnostyczna: górna strona blaszki ciemnozielona i naga, spodnia gęsto biało- lub szarofilcowato owłosiona — kontrast widoczny gołym okiem przy odwróceniu liścia. Liście górne mniejsze, siedzące, z uszkami u nasady. Kwiatostan to obfita, wąska, wiechowata wiecha złożona z bardzo licznych drobnych koszyczków o średnicy 2–4 mm, jajowatych, wzniesionych lub odstających, o kwiatach rurkowatych barwy żółtawej lub czerwonobrunatnej — koszyczki są niepozorne i nie mają kwiatów języczkowatych. Owoc to drobna, naga niełupka bez puchu kielichowego. Kłącze krótkie, zdrewniałe, z licznymi korzeniami przybyszowymi, u nasady z bulwiasto zgrubiałymi korzeniami.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Typowa roślina ruderalna i segetalna: rośnie na przydrożach, nasypach kolejowych, wysypiskach, przychaciach, brzegach rowów, w zaroślach nadrzecznych, na odłogach, przy płotach i murach. Preferuje siedliska zasobne w azot, dlatego masowo zarasta tereny zaniedbane i porzucone. Często tworzy zwarte, wysokie łany.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego. Gleba żyzna, gliniasta lub piaszczysto-gliniasta, świeża, silnie zasobna w azot; odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,0–7,8), znosi też gleby lekko kwaśne. Roślina całkowicie mrozoodporna w warunkach polskich i bardzo ekspansywna — w ogrodzie wymaga ograniczania. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych, wysypisk i terenów przemysłowych, czyli z siedlisk, na których rośnie najobficiej — bylica kumuluje metale ciężkie. Szukać stanowisk na skrajach pól i zarośli z dala od ruchu.

Surowiec

ziele (Artemisiae vulgaris herba) — kwitnące szczyty pędów; rzadziej korzeń (Artemisiae radix)

Termin zbioru

Ziele — od lipca do września, w początkach kwitnienia, gdy koszyczki są jeszcze zamknięte lub dopiero się otwierają; ścinać sekatorem górne 20–40 cm kwitnących pędów, odrzucając zdrewniałe dolne części łodygi. Zbierać w suchy, słoneczny dzień w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy. Korzeń — późną jesienią (październik–listopad) lub wczesną wiosną, wykopywać z roślin dwu- i wieloletnich, oczyścić z ziemi i przekroić grubsze części wzdłuż.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny (w niewielkiej ilości, znacznie uboższy niż u piołunu) z tujonem, cyneolem, kamforą, borneolem i linalolem; laktony seskwiterpenowe o gorzkim smaku (m.in. wulgaryna), flawonoidy, kwasy fenolowe, garbniki, inulina (zwłaszcza w korzeniu), żywice, sole mineralne. Zawartość goryczy i olejku jest wyraźnie niższa niż w bylicy piołun, przez co surowiec jest łagodniejszy.

Właściwości

• Amarum aromaticum — gorycz z olejkiem: pobudza wydzielanie śliny, soku żołądkowego i żółci, poprawia apetyt i trawienie, szczególnie potraw tłustych. Działa wiatropędnie, rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, słabo żółciopędnie i przeciwbakteryjnie. Tradycyjnie stosowana jako środek emmenagogiczny — regulujący i wywołujący miesiączkę oraz łagodzący bóle miesiączkowe (stąd ludowa nazwa „ziele kobiece”). W medycynie ludowej używana także w atonii jelit, wzdęciach i jako składnik ziół przeciwrobaczych. Współcześnie ceniona głównie jako przyprawa trawienna, nie jako surowiec o silnym działaniu leczniczym.

Zastosowanie

Napar: 1 łyżeczka rozdrobnionego suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić pół szklanki 2 razy dziennie na 20–30 minut przed posiłkiem (na apetyt i trawienie). Nie stosować dłużej niż 2–3 tygodnie bez przerwy — ze względu na tujon w olejku surowca nie używa się przewlekle ani w dużych dawkach. Nalewka: 1 część ziela na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2 tygodnie, po odcedzeniu 10–20 kropli w wodzie przed jedzeniem. Zastosowanie kulinarne: szczypta suszonych liści lub kwitnących szczytów do pieczonej gęsi, kaczki, wieprzowiny i tłustych sosów — dodawana pod koniec pieczenia, bo długie gotowanie wydobywa nadmierną gorycz.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, w luźnych pęczkach zawieszonych kwiatostanem w dół lub rozłożone cienką warstwą — wyższa temperatura ulatnia olejek. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje szarozielony kolor, biały filc na spodzie liści i wyraźny, korzenno-gorzkawy zapach; surowiec brunatny i bezwonny jest bezwartościowy. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, osobno od surowców bezzapachowych. Kluczowe rozróżnienie: bylicę pospolitą od bylicy piołun (Artemisia absinthium) odróżnia się po liściu — piołun jest srebrzysto-jedwabisto owłosiony z OBU stron i ma tępo zakończone odcinki, bylica pospolita ma wierzch liścia ciemnozielony i nagi, a odcinki zaostrzone; piołun ma też kuliste, zwisające koszyczki i intensywnie gorzki smak. Od bylicy estragon i bylicy boże drzewko odróżnia się po ulistnieniu i zapachu. Typowy błąd: zbiór zdrewniałych, dolnych łodyg i zbyt późny zbiór, gdy koszyczki są już przekwitnięte i sypią się w suszu. Bylica dobrze łączy się z majerankiem i tymiankiem (mieszanki trawienne) oraz z krwawnikiem i rumiankiem (dolegliwości kobiece).

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem