Centaurium erythraea
Drobna dwuletnia roślina o różowych kwiatach i skrajnie gorzkim zielu — jedna z najsilniejszych czystych goryczy polskiej flory, objęta ochroną częściową.
Centuria to klasyczne amarum purum — czysta gorycz bez olejku, wzorcowy surowiec pobudzający wydzielanie soków trawiennych. Jej gorzki smak jest wyczuwalny w rozcieńczeniu rzędu 1:3500, co czyni ją jednym z najgorzkszych ziół krajowych. W Polsce jest objęta ochroną częściową i pozyskiwanie ze stanu naturalnego bez zezwolenia jest zabronione — surowiec musi pochodzić z uprawy lub legalnego obrotu. Wchodzi w skład wielu aptecznych mieszanek żołądkowych oraz tradycyjnych likierów ziołowych. Zbiór dziko rosnącej centurii to nie tylko wykroczenie, ale i realne zagrożenie dla nielicznych już stanowisk.
Roślina dwuletnia, drobna i delikatna, o wysokości 10–40 cm, o sztywnej, wzniesionej, nagiej łodydze wyraźnie czterokanciastej (na przekroju kwadratowej), rozgałęzionej dopiero w górnej części — cecha diagnostyczna. W pierwszym roku wytwarza przyziemną rozetę liści odwrotniejajowatych lub łopatkowatych, tępych, o 3–5 wyraźnych, równoległych nerwach głównych; rozeta zwykle utrzymuje się do kwitnienia. Liście łodygowe naprzeciwległe, siedzące, jajowatolancetowate lub eliptyczne, całobrzegie, także 3–5-nerwowe, ku górze coraz węższe. Kwiatostan szczytowy, płaski, wierzchotkowaty, o kwiatach zebranych w gęstą, baldachokształtną wierzchotkę (podbaldach). Kwiaty pięciokrotne, o rurkowatej, wąskiej koronie długości 10–15 mm, rozpostartej u wylotu w pięć jajowatych, płaskich łatek barwy żywo różowej do karminowoczerwonej, wyjątkowo białej; gardziel rurki jaśniejsza, pręciki wystające ze skręconymi po przekwitnięciu pylnikami. Kwiaty otwierają się tylko w słońcu i zamykają przy pochmurnej pogodzie. Owoc to wąska, walcowata torebka z bardzo drobnymi nasionami. Korzeń palowy, cienki, słabo rozgałęziony. Cała roślina jest naga, bezwonna i skrajnie gorzka w smaku.
W Polsce gatunek rodzimy, obecnie rozproszony i miejscami rzadki, na niżu i w niższych położeniach górskich. Rośnie na suchych i umiarkowanie wilgotnych murawach, widnych, ciepłych polanach i zrębach leśnych, na skrajach borów, w prześwietlonych borach sosnowych, na przydrożach leśnych, wydmach śródlądowych i nasłonecznionych skarpach. Preferuje gleby raczej ubogie, przepuszczalne, nie zwarte darnie. Populacje wyraźnie się skurczyły wskutek zaniku ekstensywnie użytkowanych muraw, zarastania polan i nadmiernego zbioru — dlatego objęto ją ochroną częściową.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, otwarte; roślina światłożądna, w cieniu nie zawiązuje kwiatów. Gleba przepuszczalna, piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, uboga w azot, świeża do umiarkowanie suchej — na glebach żyznych i przenawożonych wypiera ją konkurencja traw. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–7,8), znosi podłoża wapienne. Mrozoodporna w warunkach polskich (rozeta zimuje). W uprawie wysiewa się nasiona powierzchniowo, bez przykrywania — kiełkują na świetle; roślina jest kapryśna i wymaga stanowiska bez zachwaszczenia. NIE WOLNO zbierać ze stanowisk naturalnych — gatunek objęty w Polsce ochroną częściową; pozyskanie ze stanu dzikiego wymaga zezwolenia. Surowiec brać wyłącznie z uprawy lub legalnego handlu.
ziele (Centaurii herba) — kwitnące, ulistnione pędy bez zdrewniałych dolnych części i bez korzeni
Ziele — od lipca do sierpnia (na cieplejszych stanowiskach już od końca czerwca), w pełni kwitnienia, gdy większość kwiatów jest rozwinięta, a nasiona jeszcze nie zawiązane; po zawiązaniu owoców zawartość goryczy spada. Ścinać nożem lub sekatorem całe pędy 3–5 cm nad ziemią, pozostawiając w uprawie część roślin na obsiew; nigdy nie wyrywać z korzeniem. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, w godzinach południowych, gdy kwiaty są otwarte i rośliny są całkowicie suche — wilgotny surowiec czernieje.
Glikozydy irydoidowe (sekoirydoidy) odpowiadające za skrajnie gorzki smak: swercjamaryna, gencjopikryna (gencjopikrozyd), swerozyd, centapikryna i jej pochodne — centapikryna jest jednym z najgorzkszych związków roślinnych. Ponadto alkaloidy pirydynowe w śladowych ilościach (gencjanina, gencjanidyna), ksantony (eustomina i pochodne), flawonoidy, kwasy fenolowe, fitosterole, trójterpeny, sole mineralne, śladowe garbniki. Surowiec praktycznie nie zawiera olejku eterycznego — dlatego jest goryczą czystą (amarum purum), o wskaźniku goryczy należącym do najwyższych wśród ziół krajowych.
Napar: 1 łyżeczka rozdrobnionego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, odcedzić. Pić pół szklanki 2–3 razy dziennie na 20–30 minut PRZED posiłkiem — gorycz działa odruchowo, więc musi trafić na pusty żołądek i nie wolno jej maskować cukrem ani miodem; osłodzony napar traci sens. Wyciąg zimny: 1 łyżeczkę ziela zalać szklanką chłodnej przegotowanej wody, odstawić na 6–8 godzin, odcedzić — daje czystszą gorycz przy mniejszej ilości garbników. Nalewka gorzka: 1 część ziela na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 14 dni, odcedzić; stosować 20–30 kropli w niewielkiej ilości wody 15–30 minut przed jedzeniem. Kuracja trwa zwykle 2–4 tygodnie. Centuria jest składnikiem klasycznych mieszanek żołądkowych i podstawą wielu ziołowych likierów gorzkich.
Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone cienką warstwą lub w luźnych, niewielkich pęczkach zawieszonych kwiatostanem w dół — surowiec suszony w wilgoci i w grubej warstwie szybko czernieje i traci wartość. Dobrze wysuszone ziele zachowuje zielonkawą łodygę i różowo-czerwoną barwę kwiatów, jest kruche i skrajnie gorzkie w smaku; surowiec zbrunatniały, o wyblakłych kwiatach lub słabo gorzki to surowiec zepsuty albo zafałszowany. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Centuria świetnie łączy się z korzeniem goryczki, bobrkiem trójlistkowym, piołunem i skórką pomarańczy (mieszanki żołądkowe i gorzkie nalewki) oraz z mniszkiem przy problemach wątrobowych. Rozróżnienie: centuria pospolita ma czterokanciastą łodygę, liście 3–5-nerwowe i rozetę przyziemną; centuria nadbrzeżna (C. littorale) jest niższa, o węższych liściach, a centuria pospolita bywa też mylona z drobnymi goździkowatymi i przetacznikami — decyduje rurkowata korona z pięcioma płasko rozpostartymi, różowymi łatkami. Typowy błąd praktyczny: słodzenie naparu, co znosi jego działanie. Błąd prawny i etyczny: zbiór ze stanowisk dzikich — gatunek chroniony częściowo, surowiec kupować lub uprawiać.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.