Cucurbita moschata
Ciepłolubna dynia o gruszkowatych owocach i korzennym aromacie; nasiona działają przeciwpasożytniczo, a miąższ jest najbogatszy w karoten spośród warzyw.
Dynia piżmowa, znana w handlu jako butternut albo dynia muszkatołowa, to najbardziej ciepłolubny z trzech uprawianych u nas gatunków dyni — w polskim klimacie dojrzewa z trudem i wymaga rozsady oraz osłoniętego stanowiska. Odróżnia ją twarda, żebrowana szypułka wyraźnie rozszerzona kielichowato przy owocu, liście z białymi plamami w kątach nerwów oraz korzenny, lekko piżmowy aromat miąższu. W ziołolecznictwie jej nasiona pełnią tę samą rolę co nasiona pozostałych dyń — działają przeciwpasożytniczo i wspomagająco przy przeroście prostaty — ale są surowcem pomocniczym, słabszym i mniej wystandaryzowanym niż farmakopealne nasiona dyni zwyczajnej. Jej realna siła leży w miąższu: gęstym, słodkim, bezwłóknistym i wyjątkowo bogatym w karotenoidy.
Roślina jednoroczna, silnie płożąca, o pędach długości 3–8 m, w węzłach ukorzeniających się. Łodyga tęgo kanciasta i żebrowana, twarda, szorstko owłosiona, ale bez ostrych, kłujących szczecin dyni zwyczajnej. Liście duże (20–35 cm), sercowate do okrągławych, PŁYTKO 5-klapowane (klapy tępe, wcięcia niegłębokie), o brzegu drobno ząbkowanym, miękko i gęsto owłosione, aksamitne w dotyku; CECHA CHARAKTERYSTYCZNA: blaszka jest zwykle pokryta wyraźnymi SREBRZYSTOBIAŁYMI PLAMAMI, skupionymi zwłaszcza w kątach nerwów i wzdłuż nich. Ogonek liściowy długi, tęgo kanciasty, szorstki. Wąsy czepne rozgałęzione. Roślina jednopienna; kwiaty duże (8–12 cm), dzwonkowate, żółtopomarańczowe, o płatkach tępych i lekko odgiętych; działki kielicha często rozszerzone liściowato na końcach — cecha pomocnicza. Owoc: jagoda rzekoma (pepo) o kształcie najczęściej GRUSZKOWATYM lub buławkowatym (butternut), rzadziej spłaszczonym i głęboko żebrowanym (typ muszkatołowy), o skórce gładkiej, matowej, kremowo-beżowej, jasnobrązowej lub szarozielonej z rdzawym nalotem; miąższ intensywnie pomarańczowy, gęsty, bezwłóknisty, słodki, o korzennym, lekko piżmowo-muszkatołowym aromacie. Komora nasienna mała, skupiona w rozszerzonej dolnej części owocu. CECHA ROZSTRZYGAJĄCA GATUNEK: szypułka owocu jest TWARDA, wyraźnie ŻEBROWANA i przy owocu KIELICHOWATO ROZSZERZONA, „rozdęta” w rodzaj stopki obejmującej wierzchołek owocu — u dyni zwyczajnej szypułka jest twarda, ostro pięciokanciasta i NIEROZSZERZONA, u olbrzymiej miękka, korkowata i walcowata. Nasiona średniej wielkości (1,5–2 cm), płaskie, jajowate, brudnobiałe do jasnobrązowych, z charakterystycznym CIEMNIEJSZYM, POMARSZCZONYM I NIERÓWNYM BRZEGIEM (rąbkiem) — u pozostałych gatunków brzeg jest gładki.
Gatunek nie występuje w Polsce dziko. Pochodzi z Ameryki Środkowej i północnej części Ameryki Południowej (Meksyk, Kolumbia), gdzie był udomowiony w strefie gorącej i wilgotnej; to najbardziej ciepłolubny gatunek dyni i jednocześnie najlepiej znoszący upały i wysoką wilgotność. W Polsce rośnie wyłącznie w uprawie i to na stanowiskach uprzywilejowanych: w cieplejszych rejonach kraju (Lubelszczyzna, Podkarpacie, Wielkopolska, Śląsk), w ogrodach osłoniętych, przy południowych ścianach, na kompostownikach, w tunelach foliowych; w chłodne lata na północy i wschodzie kraju owoce często nie dojrzewają. Owoce dostępne w polskim handlu w dużej części pochodzą z importu (Hiszpania, Włochy, Holandia). Nie dziczeje i nie zadomawia się.
Stanowisko WYBITNIE ciepłe, słoneczne, osłonięte od wiatru — to najbardziej wymagająca cieplnie z dyń, w chłodne lato nie zawiąże lub nie dojrzeje owoców. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, przewiewna, silnie zasobna w azot i potas; klasycznie sadzona na kompoście lub oborniku, z dokarmianiem w sezonie. Odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0). Wilgotność: gleba stale świeża, obfite podlewanie pod korzeń, ale bez zastoiska; gatunek dobrze znosi wysoką wilgotność powietrza i jest mniej podatny na mączniaka niż pozostałe dynie. MROZOODPORNOŚĆ ZEROWA — ginie przy pierwszym przymrozku, a wzrost zatrzymuje się już poniżej 12–15 °C. W polskich warunkach OBOWIĄZKOWA uprawa z rozsady: wysiew do doniczek w kwietniu, w cieple, wysadzanie do gruntu po 20 maja, po ustaniu przymrozków; sadzenie wprost do gruntu z nasion zwykle się nie udaje — sezon jest za krótki. Rozstawa 1 × 1,5 m. Owoce układać na desce lub słomie, żeby nie gniły od spodu. Do dojrzenia potrzebuje 110–140 dni ciepłej pogody — wybieraj odmiany wczesne. NIE ZBIERAĆ surowca z roślin rosnących przy ruchliwych drogach, na wysypiskach i terenach przemysłowych; nie używać nasion z owoców nieznanego pochodzenia ani z samosiewów o gorzkim miąższu.
nasiona (Cucurbitae moschatae semen) — surowiec pomocniczy, o działaniu takim jak nasiona dyni zwyczajnej, ale słabszym i mniej pewnym; olej z nasion. Miąższ owocu ma wartość dietetyczną i odżywczą (nośnik karotenoidów), nie leczniczą. Do kuracji leczniczych preferuj nasiona dyni zwyczajnej (Cucurbita pepo), zwłaszcza odmiany styryjskiej.
Nasiona — jesienią (koniec września–październik), z owoców w pełni dojrzałych, zebranych BEZWZGLĘDNIE przed pierwszymi przymrozkami (owoc zmarznięty nie nadaje się ani do przechowywania, ani na surowiec). Dojrzały owoc ma matową, twardą skórkę o pełnej kremowo-beżowej barwie, zaschniętą szypułkę i głuchy odgłos przy opukiwaniu; owoce zbierać z fragmentem szypułki (5–10 cm), bo urwana przy owocu szypułka otwiera drogę gniciu. Owoce odłożyć na 3–6 tygodni do doleżenia w suchym, ciepłym (15–20 °C) i przewiewnym miejscu — dynia piżmowa dojrzewa po zbiorze, nabiera słodyczy i aromatu, a nasiona dopełniają się; owoc rozcięty tuż po zbiorze ma nasiona niedojrzałe i płaskie. Następnie rozciąć owoc, wybrać nasiona z komory nasiennej (jest mała, plon nasion z owocu jest niewielki — to praktyczna wada tego gatunku jako źródła surowca), oczyścić z miąższu, wypłukać w zimnej wodzie, osączyć i tego samego dnia rozłożyć do suszenia. Miąższ — zbiór wrzesień–październik, przed przymrozkami; owoce dobrze przechowują się 4–6 miesięcy w suchym, chłodnym (10–15 °C) pomieszczeniu. Kwiaty męskie — w pełni kwitnienia (lipiec–sierpień), rano, do celów kulinarnych.
Nasiona: kukurbityna (aminokwas odpowiedzialny za działanie przeciwpasożytnicze — obecna, ale w ilości niższej i bardziej zmiennej niż u Cucurbita pepo, stąd słabsze działanie surowca), fitosterole (delta-7-sterole), olej tłuszczowy w dużej ilości, bogaty w kwas linolowy i oleinowy, tokoferole (witamina E), cynk, selen, magnez, żelazo, białko, lignany, karotenoidy. Miąższ: najwyższa spośród warzyw zawartość karotenoidów — beta-karoten, alfa-karoten, beta-kryptoksantyna, luteina i zeaksantyna (miąższ ma barwę intensywnie pomarańczową i jest bardzo gęsty, więc karotenoidów w porcji jest więcej niż w marchwi); ponadto pektyny, błonnik rozpuszczalny, cukry proste (miąższ jest wyraźnie słodki), potas, wapń, magnez, witaminy A, C, E, K i z grupy B, kwas foliowy; śladowe ilości olejków korzennych odpowiadających za piżmowy aromat. Olej z nasion: nienasycone kwasy tłuszczowe, fitosterole, tokoferole, karotenoidy. Zawartości procentowe wahają się silnie między odmianami — gatunek nie jest wystandaryzowany jako surowiec zielarski.
Do celów leczniczych — jeśli masz wybór, sięgnij po nasiona dyni zwyczajnej (Cucurbita pepo, najlepiej odmiany styryjskiej): są mocniejsze, wystandaryzowane i farmakopealne. Nasiona dyni piżmowej traktuj jako surowiec zastępczy, licząc się ze słabszym efektem i z tym, że jeden owoc daje ich niewiele. Przy przeroście prostaty: 1–2 łyżki (10–20 g) nasion dziennie, na surowo lub grubo zmielonych, systematycznie przez kilka miesięcy; efekt pojawia się po 4–8 tygodniach i utrzymuje tak długo, jak trwa kuracja. Nasiona muszą być NIEPRAŻONE i NIESOLONE — prażenie niszczy fitosterole i kukurbitynę. Olej dyniowy: 1 łyżeczka 1–2 razy dziennie na zimno, nigdy do smażenia. ODROBACZANIE (kuracja tradycyjna): 80–120 g świeżych, obranych z twardej łupiny nasion dla dorosłego (porcja musi być większa niż u C. pepo z powodu niższej zawartości kukurbityny; dziecko 7–10 lat: ok. 40 g, dziecko 3–6 lat: ok. 20 g) — KONIECZNIE z zachowaniem cienkiej zielonkawej błonki pod łupiną, bo to w niej mieści się substancja czynna. Utrzeć w moździerzu z mlekiem lub miodem na papkę, zjeść na czczo w ciągu godziny, po 2–3 godzinach przyjąć środek przeczyszczający i pozostać w domu. Powtórzyć po tygodniu. Kuracja jest łagodna, ale zawodna — przy potwierdzonej tasiemczycy nie zastępuje leczenia farmakologicznego i wymaga kontroli lekarskiej (trzeba sprawdzić, czy wydalono główkę pasożyta). Miąższ: pieczony w połówkach z odrobiną oliwy, na zupę krem, na przecier, do wypieków i risotta; skórkę obiera się przed obróbką. Bez ograniczeń w diecie — to najlepsza kulinarnie dynia i najprostszy sposób na uzupełnienie karotenoidów jesienią i zimą.
Nasiona suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40–45 °C, w jednej warstwie, przewracając codziennie; NIE prażyć — prażenie utlenia olej i rozkłada fitosterole oraz kukurbitynę, dając smaczną przekąskę bez wartości leczniczej. Przed suszeniem dokładnie domyć ze śluzowatego miąższu, inaczej nasiona spleśnieją. Przechowywać W ŁUPINIE, w szczelnym, ciemnym i CHŁODNYM miejscu (najlepiej lodówka), maksymalnie 6–12 miesięcy — nasiona są bardzo tłuste i jełczeją; obłuskane wytrzymują 2–3 miesiące. TEST DOBREGO SUROWCA: przegryziona pestka ma świeży, orzechowy smak; smak gorzki, drapiący w gardle albo „farbowy” oznacza zjełczały olej — wyrzucić. Praktyczna uwaga: dynia piżmowa ma małą komorę nasienną, więc jako źródło pestek jest po prostu nieopłacalna — jeżeli zależy ci na surowcu, uprawiaj dynię zwyczajną odmiany styryjskiej (bezłupinowej, o najwyższej zawartości kukurbityny), a piżmową traktuj jako warzywo. ODRÓŻNIANIE OD POZOSTAŁYCH DYŃ — patrz na SZYPUŁKĘ, LIŚĆ i NASIONO: dynia piżmowa ma szypułkę TWARDĄ, ŻEBROWANĄ i KIELICHOWATO ROZSZERZONĄ przy owocu, liście miękkie z BIAŁYMI PLAMAMI w kątach nerwów i nasiona z CIEMNIEJSZYM, POMARSZCZONYM BRZEGIEM; dynia zwyczajna (C. pepo) — szypułka twarda, ostro pięciokanciasta, nierozszerzona, liście sztywne i kłujące, nasiona z gładkim jasnym rąbkiem; dynia olbrzymia (C. maxima) — szypułka gruba, miękka, korkowata i walcowata, liście nerkowate, miękkie, nasiona duże o tępym brzegu. Owoc butternut o gruszkowatym kształcie to zawsze C. moschata. UWAGA NA GORZKIE DYNIE: owoce z samosiewu i z nasion nieznanego pochodzenia mogą zawierać kukurbitacyny — silnie gorzkie i toksyczne substancje wyeliminowane w odmianach hodowlanych, ale wracające po przekrzyżowaniu z dyniami ozdobnymi lub kolokwintą. ZASADA BEZWZGLĘDNA: jeśli miąższ lub nasiona są GORZKIE — wyrzuć całą dynię, nawet gdy spróbowałeś tylko kawałka. Zatrucie kukurbitacynami (toxic squash syndrome) daje gwałtowne wymioty i krwawą biegunkę. Nigdy nie wysiewaj nasion z dyni kupionej w sklepie ani z samosiewu na kompoście. Do kuracji prostatycznej nasiona łączyć z korzeniem pokrzywy, zielem nawłoci i wierzbownicą drobnokwiatową.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.