Dziewanna drobnokwiatowa

Opis

Dziewanna drobnokwiatowa to najpospolitsza z polskich dziewann i jeden z trzech gatunków dopuszczonych do pozyskiwania surowca farmakopealnego (obok kutnerowatej i wielkokwiatowej). Cała roślina pokryta jest gęstym, białawym kutnerem, a w drugim roku wypuszcza charakterystyczną, prostą jak świeca łodygę zakończoną zbitym kłosem. Surowcem jest sama korona kwiatowa — zawiera śluzy, saponiny i irydoidy, dzięki czemu powleka podrażnioną błonę śluzową gardła i jednocześnie ułatwia odkrztuszanie. Ma kwiaty wyraźnie mniejsze niż dwa pozostałe gatunki farmakopealne, przez co zbiór jest bardziej pracochłonny, a wydajność niższa. Pod względem składu i działania surowce te są traktowane jako równoważne.

Wygląd

Roślina dwuletnia, w pierwszym roku tworzy dużą rozetę przyziemną, w drugim wypuszcza pęd kwiatowy wysokości 50–200 cm. Cała roślina gęsto pokryta miękkim, gwiazdkowatym, szarobiałym kutnerem — w dotyku aksamitna. Łodyga pojedyncza, sztywna, wzniesiona, zwykle nierozgałęziona, wyraźnie oskrzydlona, ponieważ nasady liści zbiegają daleko w dół po łodydze aż do liścia niższego — to najważniejsza cecha diagnostyczna gatunku. Liście podłużnie eliptyczne do lancetowatych, całobrzegie lub bardzo drobno karbowane, grube, obustronnie filcowate, ku górze coraz mniejsze. Kwiatostan to gęsty, zbity, walcowaty kłos (grono kłosokształtne), zwykle pojedynczy i nierozgałęziony, długości 20–50 cm. Kwiaty siedzą po kilka w pęczkach, korona żółta, o średnicy tylko 12–25 mm, lejkowato wklęsła, nie rozpościera się płasko. Wszystkie pięć pręcików ma nitki gęsto pokryte białawymi lub żółtawymi włoskami — cecha odróżniająca od dziewanny kutnerowatej i wielkokwiatowej, u których dwa dolne pręciki są nagie. Owoc to jajowata torebka pękająca dwiema klapami, z licznymi drobnymi nasionami. Korzeń palowy, wrzecionowaty, drewniejący.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie na suchych nieużytkach, przydrożach, nasypach kolejowych, żwirowniach, piaszczystych ugorach, przychaciach, wyrębach i zrębach leśnych, na przydrożnych skarpach i murach. Typowy gatunek pionierski — zajmuje świeżo odsłonięte, nagie gleby, gdzie potrafi wyrosnąć masowo, po czym ustępuje w miarę zadarniania terenu.

Warunki

Stanowisko pełne słońce — w cieniu roślina słabo kwitnie i wylega. Gleba przepuszczalna, piaszczysta, żwirowa lub kamienista, uboga, sucha; znosi glebę szkieletową i wapienną. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0), toleruje też lekko kwaśny. Wybitnie odporna na suszę, w pełni mrozoodporna. Nie znosi gleb podmokłych i ciężkich — korzeń gnije. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych opryskiwanych herbicydami, z terenów przemysłowych ani ze skarp przy stacjach benzynowych, choć właśnie tam rośnie najobficiej — to najczęstszy błąd zbieraczy tego gatunku.

Surowiec

kwiat, właściwie sama korona z przyrośniętymi pręcikami (Verbasci flos)

Termin zbioru

Kwiaty — od lipca do września, w pełni kwitnienia. Zbierać wyłącznie w słoneczny, suchy dzień, po całkowitym obeschnięciu rosy, najlepiej w godzinach 10–14, gdy korony są w pełni otwarte. Zrywa się samą koronę, wysuwając ją z kielicha (kielich zostaje na roślinie) — surowiec z kielichami jest gorszej jakości i szybciej brunatnieje. Roślina rozkwita stopniowo od dołu kłosa ku górze, a pojedynczy kwiat żyje jeden dzień, dlatego jedno stanowisko obchodzi się co 2–3 dni przez cały okres kwitnienia. Nie zbierać kwiatów zwiędłych, brunatnych ani zroszonych.

Skład chemiczny

Śluzy (główna grupa czynna, polisacharydy o charakterze arabinogalaktanów i ksylanów), saponiny triterpenowe, glikozydy irydoidowe (aukubina, katalpol, harpagozyd), fenyloetanoidy (werbaskozyd/akteozyd), flawonoidy (rutyna, hesperydyna, apigenina), karotenoidy (m.in. krocyna nadająca barwę), garbniki, kwasy fenolowe, śladowe ilości olejku eterycznego, cukry.

Właściwości

• Powlekająco i osłaniająco na błony śluzowe jamy ustnej, gardła i górnych dróg oddechowych (działanie śluzów), przez co łagodzi suchy, drażniący kaszel i chrypkę. Wykrztuśnie i sekretolitycznie — saponiny upłynniają gęstą wydzielinę i ułatwiają jej odkrztuszanie, dzięki czemu surowiec sprawdza się zarówno w kaszlu suchym, jak i zalegającym. Przeciwzapalnie (werbaskozyd, irydoidy), łagodnie moczopędnie i napotnie. Zewnętrznie — łagodząco na podrażnioną i szorstką skórę, na oparzenia słoneczne i drobne stany zapalne; olej dziewannowy tradycyjnie stosowany przy zapaleniu ucha zewnętrznego. Kwiat dziewanny jest w polskim zielarstwie klasycznym składnikiem mieszanek na katar, zapalenie oskrzeli i nieżyty gardła.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki suszonych koron na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, następnie KONIECZNIE przecedzić przez gęste sitko wyłożone gazą lub płótnem — drobne włoski z pręcików i kwiatów drażnią gardło i przełyk, a nieodcedzony napar wywołuje uporczywe drapanie. Pić 2–3 razy dziennie po szklance, ciepłe, przy kaszlu i chrypce; można osłodzić miodem, który wzmacnia działanie powlekające. Do płukania gardła i jamy ustnej stosuje się napar mocniejszy (2 łyżki na szklankę), przecedzony, kilka razy dziennie. Odwar nie jest wskazany — długie gotowanie niszczy śluzy. Syrop: świeże korony zasypać cukrem lub zalać miodem, odstawić na kilka dni, przecedzić; łyżeczka kilka razy dziennie, także dla dzieci. Olej dziewannowy (macerat): świeże, suche korony zalać oliwą lub olejem słonecznikowym, macerować 3–4 tygodnie na słońcu, przecedzić — stosować zewnętrznie. W mieszankach ziołowych udział kwiatu dziewanny to zwykle 10–20%.

Uwagi dla zielarza

To surowiec kapryśny w suszeniu i to na tym etapie ginie większość zbiorów. Kwiaty suszyć NATYCHMIAST po zbiorze, w cienkiej warstwie, w temperaturze 40–50 °C, w suszarni z wymuszonym obiegiem powietrza lub w piekarniku z uchylonymi drzwiczkami — suszenie w cieniu w temperaturze pokojowej prawie zawsze kończy się zbrunatnieniem, bo korony są mięsiste i chłonne. Prawidłowo wysuszony surowiec zachowuje jasną, złocistożółtą barwę, jest kruchy i pachnie miodowo; surowiec brunatny lub szarawy jest bezwartościowy i nie nadaje się do sprzedaży ani do użytku. Wydajność jest niska — z dużego naręcza świeżych koron zostaje garść suszu, a susz jest bardzo lekki i objętościowy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach (kwiat jest silnie higroskopijny i po ponownym zawilgoceniu ciemnieje), do 12 miesięcy. Dziewanna świetnie łączy się z podbiałem, prawoślazem, tymiankiem, lukrecją, babką lancetowatą i kwiatem lipy. Rozpoznawanie w terenie: gatunek pewnie odróżnisz po silnie zbiegających po łodydze liściach (łodyga wygląda na oskrzydloną), po małych, wklęsłych koronach i po tym, że WSZYSTKIE pręciki mają owłosione nitki. Dziewanna kutnerowata i wielkokwiatowa mają kwiaty dwa razy większe, płasko rozpostarte i dwa dolne pręciki nagie. Dziewanna pospolita ma pręciki z fioletowymi włoskami i sercowate liście, dziewanna firletkowa — kwiaty białawe i kanciastą łodygę; te dwa gatunki nie są surowcem farmakopealnym. Uwaga: gatunki dziewann łatwo się ze sobą krzyżują i mieszańce bywają nieoznaczalne — w wątpliwym przypadku traktować zbiór jako niefarmakopealny.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem