Dziewanna kutnerowata

Opis

Dziewanna kutnerowata jest jednym z trzech gatunków, których kwiat stanowi oficjalny surowiec farmakopealny Verbasci flos. Dla zbieracza jest gatunkiem najwdzięczniejszym: jej korony są duże, płasko rozpostarte i intensywnie żółte, więc zbiór idzie szybko, a susz ma piękną, złocistą barwę, po której poznaje się dobry surowiec. Działanie opiera się na śluzach, które powlekają podrażnione gardło, i na saponinach, które upłynniają zalegającą wydzielinę. To surowiec bardzo dobrze tolerowany, chętnie stosowany u dzieci, będący klasycznym składnikiem polskich mieszanek na kaszel i nieżyty górnych dróg oddechowych.

Wygląd

Roślina dwuletnia, w pierwszym roku rozeta przyziemna, w drugim pęd kwiatowy wysokości 50–200 cm. Cała roślina pokryta gęstym, miękkim, żółtawoszarym lub żółtawobiałym kutnerem z włosków gwiazdkowatych. Łodyga wzniesiona, obła, sztywna, zwykle nierozgałęziona; nasady liści zbiegają po łodydze tylko KRÓTKO — najwyżej do połowy międzywęźla — albo wcale, więc łodyga nie sprawia wrażenia oskrzydlonej; to główna cecha odróżniająca ten gatunek od dziewanny wielkokwiatowej i drobnokwiatowej. Liście podłużnie jajowate, na szczycie zaostrzone, karbowane lub karbowano-piłkowane (nie całobrzegie), miękko filcowate, dolne z wyraźnym ogonkiem. Kwiatostan to gęste, walcowate grono kłosokształtne, zwykle pojedyncze, długości 20–60 cm, u dużych okazów z krótkimi gałązkami u nasady. Kwiaty zebrane po 2–5 w pęczkach, siedzące. Korona duża, o średnicy 30–55 mm, PŁASKO rozpostarta, jasno- lub złocistożółta, o nierównych, zaokrąglonych łatkach. Pręcików pięć: trzy górne mają nitki gęsto owłosione białawymi włoskami, natomiast DWA DOLNE, dłuższe pręciki mają nitki nagie lub prawie nagie, z pylnikami zbiegającymi ukośnie po nitce — cecha rozstrzygająca przy oznaczaniu. Owoc to jajowata, filcowata torebka. Korzeń palowy, wrzecionowaty.

Gdzie rośnie

Gatunek rozpowszechniony w całej Polsce, choć nieco rzadszy od dziewanny drobnokwiatowej; częstszy na niżu, wyżynach i w cieplejszych rejonach kraju. Rośnie na suchych nieużytkach, przydrożach, nasypach, w żwirowniach i piaskowniach, na skarpach, ugorach, przychaciach, w widnych zaroślach i na skrajach pól. Roślina pionierska, chętnie zajmująca świeżo naruszone, nagie gleby.

Warunki

Stanowisko pełne słońce, ciepłe i osłonięte od wiatru (wysoka łodyga łamie się na przewiewie). Gleba przepuszczalna, piaszczysta, żwirowa lub gliniasto-piaszczysta, sucha do umiarkowanie suchej, uboga w azot; odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0). Wybitnie sucholubna i mrozoodporna. Na glebie żyznej i wilgotnej rośnie bujnie, ale wylega i gnije w korzeniu. Świetnie nadaje się do uprawy przydomowej — wysiew wprost do gruntu, nasiona wymagają światła do kiełkowania, więc nie przykrywać ich ziemią; roślina obficie samosieje. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych (herbicydy), z terenów przemysłowych i hałd.

Surowiec

kwiat, właściwie sama korona z przyrośniętymi pręcikami (Verbasci flos)

Termin zbioru

Kwiaty — od lipca do września (szczyt: lipiec–sierpień), w pełni kwitnienia. Zbierać wyłącznie w dzień słoneczny i suchy, po całkowitym obeschnięciu rosy, najlepiej między 10 a 14, gdy korony są szeroko otwarte — kwiaty zamknięte lub zroszone dają susz, który brunatnieje. Zrywa się samą koronę wraz z przyrośniętymi pręcikami, wysuwając ją delikatnie z kielicha; kielich i szypułka zostają na roślinie. Pojedynczy kwiat żyje jeden dzień, a kłos rozkwita stopniowo od dołu ku górze, dlatego to samo stanowisko obchodzi się co 2–3 dni przez cały sezon. Nie zrywać kwiatów zwiędłych i przekwitłych.

Skład chemiczny

Śluzy (arabinogalaktany, ksylany — główna grupa czynna, zawartość rzędu kilku procent w suchym surowcu), saponiny triterpenowe, glikozydy irydoidowe (aukubina, katalpol, harpagozyd, izokatalpol), fenyloetanoidy (werbaskozyd/akteozyd, forsytozyd), flawonoidy (rutyna, hesperydyna, apigenina, luteolina), karotenoidy nadające barwę koronie (m.in. krocyna), garbniki, kwasy fenolowe, cukry, śladowe ilości olejku eterycznego.

Właściwości

• Powlekająco i osłaniająco na błony śluzowe jamy ustnej, gardła, krtani i oskrzeli — śluzy tworzą warstwę ochronną, która hamuje odruch kaszlowy przy kaszlu suchym i drażniącym. Wykrztuśnie i sekretolitycznie — saponiny zmniejszają lepkość wydzieliny oskrzelowej i ułatwiają jej usuwanie, dlatego surowiec działa również w kaszlu mokrym z zalegającą flegmą. Przeciwzapalnie (werbaskozyd, irydoidy) i łagodnie przeciwbakteryjnie. Łagodnie moczopędnie i napotnie — stąd obecność dziewanny w mieszankach przeciwprzeziębieniowych. Zewnętrznie łagodzi podrażnienia skóry, oparzenia słoneczne, odparzenia i drobne stany zapalne; olejowy macerat z kwiatów stosuje się tradycyjnie przy zapaleniu ucha zewnętrznego. Uznana i szeroko stosowana w polskim lecznictwie roślinnym jako łagodny surowiec przeciwkaszlowy, także dla dzieci.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki suszonych koron na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, po czym OBOWIĄZKOWO przecedzić przez gęste sitko wyłożone gazą lub płótnem — drobne włoski z korony i pręcików nie rozpuszczają się i silnie drażnią gardło oraz przełyk, wywołując uporczywe drapanie i odruch wymiotny. Pić 2–3 razy dziennie po szklance, ciepłe, przy kaszlu, chrypce, zapaleniu gardła i oskrzeli; osłodzenie miodem wzmacnia efekt powlekający. Do płukania gardła i jamy ustnej: mocniejszy napar, 2 łyżki na szklankę, przecedzony, kilka razy dziennie. Nie sporządzać odwaru — gotowanie niszczy śluzy; jeśli zależy nam na maksymalnej ekstrakcji śluzów, można zrobić macerat na zimno (kwiaty zalane wodą o temperaturze pokojowej na 2–3 godziny, następnie przecedzone i lekko podgrzane). Syrop dla dzieci: świeże korony przesypać cukrem lub zalać płynnym miodem, odstawić na kilka dni, przecedzić; podawać po łyżeczce kilka razy dziennie. Macerat olejowy: suche korony zalać oliwą lub olejem słonecznikowym, macerować 3–4 tygodnie, przecedzić — do użytku zewnętrznego. W mieszankach ziołowych udział kwiatu dziewanny to zwykle 10–20%.

Uwagi dla zielarza

Cały sukces z tym surowcem rozstrzyga się w pierwszych godzinach po zbiorze. Korony są mięsiste i wilgotne, więc suszenie musi być SZYBKIE: cienka warstwa, temperatura 40–50 °C, wymuszony obieg powietrza (suszarka, piekarnik z uchylonymi drzwiczkami, nagrzane poddasze z przewiewem). Suszenie w cieniu w temperaturze pokojowej niemal zawsze kończy się zbrunatnieniem surowca — a brunatny kwiat dziewanny jest bezwartościowy i nienadający się do obrotu. Dobry susz jest jasnozłocisty, kruchy, o miodowym zapachu i słodkawym smaku. Kwiat jest silnie higroskopijny: po wysuszeniu natychmiast przełożyć go do szczelnego, ciemnego naczynia (nie do papierowej torby!), bo w wilgotnym powietrzu w kilka dni zbiera wilgoć i ciemnieje. Trwałość do 12 miesięcy. Wydajność jest niska — kilogram świeżych koron daje niewiele suszu — ale u tego gatunku, dzięki dużym koronom, jest znacznie wyższa niż u dziewanny drobnokwiatowej. Rozpoznawanie: gatunek pewnie odróżnisz po DWÓCH DOLNYCH PRĘCIKACH O NAGICH NITKACH (u dziewanny drobnokwiatowej wszystkie pręciki są owłosione) i po tym, że liście zbiegają po łodydze tylko krótko lub wcale (u wielkokwiatowej i drobnokwiatowej zbiegają daleko, oskrzydlając łodygę). Od dziewanny pospolitej odróżnisz po braku fioletowych włosków na pręcikach i po liściach niesercowatych u nasady, od firletkowej — po żółtych, dużych kwiatach i obłej, nie kanciastej łodydze. Dziewanna kutnerowata i wielkokwiatowa są w praktyce zbierane razem i traktowane jako surowiec równoważny — to dopuszczalne, bo oba gatunki są farmakopealne. Mieszańce między dziewannami są częste; jeśli okaz ma cechy pośrednie, ale nagie dolne pręciki i żółte, płaskie, duże korony, surowiec można spokojnie zebrać. Dobrze łączy się z podbiałem, prawoślazem, babką lancetowatą, tymiankiem, lukrecją, kwiatem lipy i anyżem.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem