Corymbia citriodora
Australijskie drzewo o liściach pachnących cytryną, będące źródłem olejku cytronelalowego — najskuteczniejszego roślinnego repelentu na komary i kleszcze.
Eukaliptus cytrynowy to wysokie drzewo z rodziny mirtowatych, pochodzące z północno-wschodniej Australii, dziś uprawiane na plantacjach w Brazylii, Chinach, Indiach i Afryce. Wbrew nazwie nie jest bliskim odpowiednikiem eukaliptusa gałkowego: jego liście zawierają nie eukaliptol, lecz cytronelal, dający intensywnie cytrynowy, świeży zapach. To zupełnie inny profil działania — nie wykrztuśny, lecz repelentny i przeciwbólowy. Frakcja olejku poddana obróbce chemicznej (tzw. Citriodiol, PMD — p-mentano-3,8-diol) jest jedynym repelentem roślinnym uznanym za porównywalny skutecznością z DEET. Surowca nie stosuje się doustnie.
Drzewo wieczniezielone wysokości 25–40 m (na plantacjach zwykle niższe), o smukłym, prostym pniu i wysoko osadzonej, luźnej koronie. Kora gładka, złuszczająca się płatami, biaława, kremowa, różowawa lub miedziano-szara, corocznie zrzucana — pień jest w dotyku chłodny i śliski, bez łuszczącej się „szmaty”. Liście dorosłe skrętoległe, zwisające pionowo, wąskolancetowate, długie (10–20 cm) i wąskie (do 2 cm), zaostrzone, całobrzegie, o jednakowej barwie po obu stronach, sztywne, skórzaste, gęsto usiane przezroczystymi zbiornikami olejkowymi — roztarte pachną intensywnie cytryną (cecha diagnostyczna odróżniająca od pozostałych eukaliptusów). Liście młodociane szerszo-lancetowate, szorstko owłosione, również cytrynowo pachnące. Kwiatostan to baldachogrono (podbaldach, corymb) — biało-kremowe kwiaty złożone z pęku licznych, długich pręcików, bez płatków, z charakterystycznym wieczkiem (operculum) opadającym przy rozkwitaniu. Owoc to zdrewniała, kulisto-urnowata torebka średnicy ok. 1 cm, z zagłębionym dyskiem i wpuszczonymi zastawkami. System korzeniowy głęboki, palowy, z rozbudowanymi korzeniami bocznymi i ligonotuberem u młodych okazów.
Gatunek rodzimy dla otwartych lasów i sawann Queenslandu w północno-wschodniej Australii, na glebach lekkich i ubogich. Uprawiany na wielkoskalowych plantacjach w Brazylii, Chinach (Guangxi, Yunnan), Indiach, Wietnamie, RPA i Kongu, głównie dla olejku i drewna. W Polsce nie występuje i nie zimuje w gruncie — spotykany wyłącznie jako roślina doniczkowa i balkonowa (często sprzedawany jako „drzewko cytrynowe” lub w mieszankach ziół na komary). Surowiec i olejek sprowadzane są z Brazylii, Chin i Indii.
Stanowisko pełne, gorące słońce. Gleba lekka, piaszczysto-gliniasta, dobrze przepuszczalna, uboga do średnio żyznej, o odczynie kwaśnym do obojętnego (pH 5,0–7,0); nie znosi gleb ciężkich, zasolonych i zastoisk wody. Roślina ciepłolubna i nieodporna na mróz — uszkodzenia pojawiają się już przy kilku stopniach poniżej zera, w polskim klimacie nie ma szans na przezimowanie w gruncie. W uprawie pojemnikowej zimować w jasnym, chłodnym pomieszczeniu w 5–10 °C, przy oszczędnym podlewaniu. Latem wymaga obfitego podlewania i pełnego nasłonecznienia. Nie zbierać liści z roślin ozdobnych ze sklepowych partii traktowanych retardantami i insektycydami systemicznymi.
liść (Eucalypti citriodorae folium) i pozyskiwany z niego olejek eteryczny (Eucalypti citriodorae aetheroleum); w repelentach — frakcja PMD/Citriodiol
Liść — z roślin uprawnych zbiera się przez cały rok, w klimacie plantacyjnym najczęściej w porze suchej, gdy zawartość olejku jest najwyższa; ścinać dojrzałe, w pełni skórzaste gałązki, w suchy dzień, po obeschnięciu rosy i przed południowym upałem. Liście młodociane, choć aromatyczne, dają olejek o innym składzie. Do destylacji materiał przerabia się w ciągu doby od ścięcia — podsuszony traci cytronelal. W polskiej uprawie doniczkowej gałązki można ścinać przy cięciu formującym od maja do września; sam olejek pozyskuje się przemysłowo przez destylację z parą wodną.
Olejek eteryczny liścia (zwykle 1–2% masy świeżego liścia): dominuje cytronelal, obok niego cytronelol, izopulegol, geraniol, niewielkie ilości eukaliptolu (1,8-cyneolu) — w przeciwieństwie do eukaliptusa gałkowego cyneol nie jest tu składnikiem głównym. Ponadto flawonoidy, garbniki, kwasy fenolowe i triterpeny w liściu. Repelent PMD (p-mentano-3,8-diol) nie jest naturalnym składnikiem olejku w istotnych ilościach — powstaje z cytronelalu w wyniku cyklizacji w środowisku kwaśnym.
Wyłącznie do stosowania zewnętrznego i w aromaterapii. Repelent domowy: olejek rozcieńczony w oleju roślinnym lub w alkoholu do stężenia kilku procent, nanoszony na odsłoniętą skórę — działanie utrzymuje się zwykle 1–2 godziny i wymaga powtarzania; preparaty apteczne z PMD (Citriodiol) chronią dłużej i są jedynymi, których skuteczność potwierdzono badaniami. Maść przeciwbólowa: kilka kropli olejku na łyżkę oleju bazowego lub maści, wcierać w bolące mięśnie i stawy. Kąpiel: kilka kropli rozprowadzonych w emulgatorze (mleko, śmietanka, olej), nie wlewać olejku wprost do wody. Kominek zapachowy: kilka kropli na porcję wody. Nie stosować doustnie — olejek eukaliptusowy przyjęty wewnętrznie jest toksyczny. Nigdy nie nakładać nierozcieńczonego olejku na skórę.
Liście suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 35 °C — wyższa ulatnia cytronelal i surowiec traci wartość; dobry susz po roztarciu wydaje ostry, cytrynowo-cytrynelalowy zapach, jest sztywny i łamliwy, matowozielony. Olejek przechowywać w ciemnym szkle, szczelnie, w chłodzie — cytronelal łatwo utlenia się do form uczulających, dlatego stary, zżółkły i „ostry” olejek częściej wywołuje kontaktowe zapalenie skóry. Termin przydatności olejku to zwykle 1–2 lata od tłoczenia. Na rynku panuje bałagan nazewniczy: „olejek eukaliptusowy” bez dopisku oznacza zwykle olejek z Eucalyptus globulus (bogaty w cyneol, do inhalacji), a „olejek z eukaliptusa cytrynowego” to olejek cytronelalowy (repelent) — nie są zamienne. Częstym fałszerstwem jest domieszka tańszej cytronelli (Cymbopogon nardus) lub syntetycznego cytronelalu; identyfikacja tylko przez GC-MS. Przed pierwszym użyciem na skórze zawsze wykonać próbę na zgięciu łokcia.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.