Fasola wielokwiatowa

Opis

Fasola wielokwiatowa to znany z każdego ogrodu „Jaś” — pnąca się po tyczkach roślina o dużych, czerwonych kwiatach i grubych, białych nasionach. W zielarstwie jej rola jest ściśle określona i wąska: surowcem jest wyłącznie OWOCNIA, czyli wysuszone łuski strąków po wyłuskaniu nasion, tradycyjnie zbierane jako materiał odpadowy po zbiorze fasoli na suche nasiona. Owocnia działa łagodnie moczopędnie i bywa składnikiem mieszanek wspomagających kontrolę glikemii, przy czym trzeba uczciwie powiedzieć, że jest to surowiec pomocniczy o umiarkowanej sile, a nie lek. Nasiona są warzywem strączkowym o wysokiej wartości odżywczej, ale — jak u wszystkich fasoli — SUROWE są toksyczne i muszą być gotowane. Farmakopealnym gatunkiem jest przede wszystkim fasola zwykła (Phaseolus vulgaris); wielokwiatowa jest traktowana jako gatunek zamienny o zbliżonym składzie.

Wygląd

Roślina jednoroczna w polskiej uprawie (w klimacie ojczystym bylina o bulwiastym, zgrubiałym korzeniu), pnąca, wijąca się w LEWO wokół podpory, osiągająca 3–4 m wysokości; istnieją też odmiany karłowe, do 50 cm. Łodyga cienka, skręcona, słabo owłosiona. Liście trójlistkowe (złożone z trzech listków), skrętoległe, długoogonkowe; listki duże, szeroko jajowate do romboidalnych, zaostrzone, całobrzegie, o wyraźnym siatkowatym użyłkowaniu, listek szczytowy na dłuższym ogonku niż boczne. Cecha diagnostyczna kwiatostanu: kwiaty zebrane w LUŹNE GRONO wyrastające na długiej szypule z kąta liścia i WYSTAJĄCE PONAD ULISTNIENIE — u fasoli zwykłej grona są krótkie, ubogokwiatowe i schowane wśród liści. Kwiaty duże (2–3 cm), motylkowe (żagielek, dwa skrzydełka, łódeczka), typowo intensywnie SZKARŁATNOCZERWONE (odmiany: białe u „Białego Jasia”, dwubarwne czerwono-białe) — u fasoli zwykłej kwiaty są drobne, białe, kremowe lub bladofioletowe. Owoc to STRĄK długości 15–30 cm, szeroki, spłaszczony, u odmian starszych szorstki i wyraźnie żeberkowany, w dojrzałości pergaminowaty, szorstko owłosiony na powierzchni. Nasiona bardzo duże (do 2,5 cm długości), grube, spłaszczone, białe, kremowe lub różowo-fioletowo marmurkowane, z podłużnym, wyraźnym znaczkiem (hilum). Kiełkowanie hipogeiczne — liścienie pozostają pod ziemią (u fasoli zwykłej wynoszone są nad ziemię). System korzeniowy palowy z licznymi korzeniami bocznymi i brodawkami z bakteriami brodawkowymi.

Gdzie rośnie

W Polsce wyłącznie roślina uprawna — nie występuje dziko i nie dziczeje trwale, bo ginie przy pierwszych przymrozkach. Uprawiana powszechnie w ogrodach przydomowych, na działkach i towarowo, zwłaszcza w rejonach o cieplejszym klimacie; polską specjalnością jest „Fasola Piękny Jaś z Doliny Dunajca” — chroniona nazwa pochodzenia. Gatunek pochodzi z górskich rejonów Ameryki Środkowej (Meksyk, Gwatemala), gdzie rośnie dziko jako bylina; do Europy sprowadzony w XVI wieku, początkowo jako roślina ozdobna ze względu na efektowne czerwone kwiaty, dopiero później doceniony jako warzywo. Surowiec zielarski (owocnia) pozyskuje się w Polsce z upraw krajowych, głównie jako produkt uboczny zbioru fasoli na suche nasiona.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe i osłonięte od wiatru — pnące pędy łatwo się łamią. Gleba żyzna, próchniczna, głęboko uprawiona, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5); nie znosi gleb kwaśnych, zimnych i zlewnych ani świeżo nawożonych obornikiem. Jako roślina motylkowa wiąże azot atmosferyczny — nie wymaga nawożenia azotowego, za to reaguje dobrze na potas i fosfor. Wymaga równomiernej wilgotności w czasie kwitnienia i zawiązywania strąków; susza powoduje zrzucanie kwiatów. Mrozoodporność ZEROWA: ginie już przy 0 °C, siew do gruntu dopiero po 15 maja, po ustaniu przymrozków. Fasola wielokwiatowa lepiej niż zwykła znosi chłodniejsze i wilgotniejsze lata, stąd jej powodzenie w podgórskich rejonach Polski. Wymaga podpór — tyczek, siatki lub sznurów o wysokości co najmniej 2–2,5 m. Nie zbierać owocni z upraw traktowanych fungicydami tuż przed zbiorem ani z działek przy ruchliwych drogach — łuski o dużej powierzchni skutecznie zatrzymują pyły i pozostałości oprysków.

Surowiec

owocnia — wysuszone łuski strąków bez nasion (Phaseoli pericarpium, syn. Phaseoli fructus sine semine); dodatkowo nasiona jako warzywo strączkowe (wyłącznie po ugotowaniu). Nasion NIE stosuje się jako surowca zielarskiego.

Termin zbioru

Owocnia (surowiec zielarski) — wrzesień–październik, po pełnym dojrzeniu strąków, gdy łuski zżółkną, zeschną i staną się pergaminowate, a nasiona twarde i grzechoczące. Strąki zbiera się w suchy dzień, łuska, nasiona odkłada do jedzenia lub siewu, a puste łuski — czyli właściwy surowiec — rozdrabnia się na kawałki i dosusza. Kluczowa zasada: surowcem jest owocnia BEZ NASION, oczyszczona ze śladów nasion i przegród; łuski zaparzone razem z resztkami nasion dają wywar mętny i o gorszej jakości. Nie zbierać łusek z pękniętych, przemoczonych lub zapleśniałych strąków — po deszczach szybko porasta je pleśń, a spleśniały surowiec nadaje się wyłącznie do wyrzucenia. Nasiona (warzywo) — wrzesień–październik, gdy strąki są w pełni dojrzałe i suche; przy zbiorze na strąki zielone (szparagowe, u odmian nadających się do tego celu) — lipiec–wrzesień, gdy strąk jest jeszcze soczysty, a nasiona ledwie zarysowane. Świeże, zielone strąki ODMIAN NIESZPARAGOWYCH nie nadają się do jedzenia bez gotowania.

Skład chemiczny

Owocnia: aminokwasy i ich pochodne (arginina, asparagina, tryptofan, tyrozyna, kwas gamma-aminomasłowy), znaczne ilości KRZEMIONKI i związków krzemu w formie rozpuszczalnej (kwas krzemowy — z tym wiąże się działanie moczopędne i wspierające tkankę łączną), flawonoidy (m.in. pochodne kwercetyny i kemferolu), kwasy fenolowe, fitosterole, trójterpeny, sole mineralne z przewagą potasu i chromu, śluzy, niewielkie ilości alantoiny. Nasiona: białko (skład zbliżony do fasoli zwykłej, bogate w lizynę, ubogie w aminokwasy siarkowe), skrobia, błonnik pokarmowy, oligosacharydy rafinozowe (odpowiedzialne za wzdęcia), witaminy z grupy B, kwas foliowy, potas, magnez, żelazo, cynk. W surowych nasionach: FAZYNA — toksyczna lektyna (fitohemaglutynina) powodująca ostre zatrucie pokarmowe, oraz inhibitory proteaz i glikozydy cyjanogenne w niewielkiej ilości; wszystkie te związki rozkładają się podczas gotowania. Nie przypisuj owocni fasoli konkretnych „procentów obniżenia cukru” — badania kliniczne nad tym surowcem są nieliczne i niekonkluzywne, a efekt jest umiarkowany i wspomagający.

Właściwości

• Owocnia fasoli działa przede wszystkim ŁAGODNIE MOCZOPĘDNIE (diureticum) — zwiększa objętość wydalanego moczu bez drażnienia miąższu nerek, dzięki czemu bywa stosowana pomocniczo przy skłonności do obrzęków, w profilaktyce kamicy moczowej i w kuracjach oczyszczających. Zawartość rozpuszczalnych związków krzemu wspiera odbudowę tkanki łącznej i śródbłonka naczyń oraz wzmacnia działanie remineralizujące, stąd łączenie owocni ze skrzypem w mieszankach „na paznokcie i włosy”. Tradycyjnie surowiec ten jest składnikiem mieszanek WSPOMAGAJĄCYCH w cukrzycy typu 2 — przypisuje mu się łagodne działanie hipoglikemizujące, wiązane z obecnością argininy, chromu i inhibitorów alfa-amylazy; efekt jest umiarkowany, powolny i ma charakter WYŁĄCZNIE POMOCNICZY. Owocnia fasoli nie zastępuje metforminy, insuliny ani żadnego leku przeciwcukrzycowego i nie wolno jej tak przedstawiać. Nasiona są wartościowym źródłem białka roślinnego, błonnika i skrobi opornej o niskim indeksie glikemicznym, co ma realne znaczenie w diecie diabetyka — ale jest to wartość odżywcza, nie działanie lecznicze. Fasola wielokwiatowa jest w zielarstwie surowcem ZASTĘPCZYM wobec fasoli zwykłej, o zbliżonym, choć mniej przebadanym profilu.

Zastosowanie

Odwar z owocni: 2 łyżki rozdrobnionych, suchych łusek zalać 2 szklankami zimnej wody, ogrzewać powoli i gotować na małym ogniu pod przykryciem około 15–20 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami. Owocnia jest surowcem TWARDYM i zdrewniałym — napar (samo zalanie wrzątkiem) nie wyciąga z niej praktycznie nic; musi być odwar, i to z zimnym zalewem. Kuracja moczopędna i wspomagająca metabolizm ma charakter długofalowy — surowiec stosuje się w cyklach 3–4 tygodni, z przerwami. W mieszankach owocnia fasoli występuje w udziale znaczącym, zwykle jako jeden z głównych składników mieszanek „przeciwcukrzycowych” i moczopędnych. Nasiona: wyłącznie PO UGOTOWANIU. Suche nasiona namoczyć przez noc (8–12 godzin), wodę z moczenia WYLAĆ (usuwa oligosacharydy i część inhibitorów), zalać świeżą i gotować co najmniej 60–90 minut do pełnej miękkości, przy czym pierwsze 10 minut MUSI przebiegać w intensywnie wrzącej wodzie — dopiero taka temperatura rozkłada fazynę. Nie gotować fasoli w wolnowarze na niskiej temperaturze: 80 °C nie niszczy lektyn, a wręcz podnosi ich toksyczność. Nasion surowych, niedogotowanych ani kiełkujących nie wolno jeść w żadnej ilości.

Uwagi dla zielarza

Suszenie owocni: łuski rozdrobnić na kawałki 2–3 cm ZANIM wyschną na kość — suche pękają nierówno i sypią się w pył. Dosuszać w temperaturze do 40 °C, w przewiewie, aż będą kruche i łamliwe. Dobry surowiec ma barwę jasnożółtą do słomkowej, jest lekki, suchy, kruszy się z trzaskiem i nie ma zapachu stęchlizny. Surowiec szary, poplamiony czarnymi lub różowymi nalotami to porażenie grzybami (antraknoza, pleśnie) — nadaje się wyłącznie do wyrzucenia, nie do naparu. Przechowywać do 12–18 miesięcy w suchych, przewiewnych workach papierowych lub płóciennych, NIE w szczelnych słoikach — niedosuszona owocnia zamknięta w słoiku pleśnieje. Uwaga na wołka fasolowego: przechowywane nasiona i resztki nasion w łuskach chętnie zasiedla, warto surowiec przemrozić przez 48 godzin przed składowaniem. Mieszanki: owocnia fasoli + ziele skrzypu + liść brzozy (moczopędne, obrzęki); owocnia fasoli + liść borówki czernicy + ziele rutwicy + liść pokrzywy (klasyczna polska mieszanka wspomagająca w cukrzycy — pamiętaj, że rutwica jest surowcem silnie działającym i ma własne ograniczenia); owocnia + znamię kukurydzy + korzeń perzu (drogi moczowe). Odróżnienie od fasoli zwykłej: wielokwiatowa ma czerwone (lub czysto białe, duże) kwiaty w gronach wystających ponad liście, wielkie płaskie nasiona i wije się po podporze; zwykła ma drobne, białe lub bladofioletowe kwiaty schowane wśród liści i drobniejsze, nerkowate nasiona. Do celów zielarskich oba gatunki dają surowiec o zbliżonym działaniu i mogą być używane zamiennie, choć farmakopealna jest fasola zwykła. Typowy błąd: zaparzanie owocni wrzątkiem zamiast gotowania — surowiec pozostaje wtedy bezużyteczny; drugi błąd: dosypywanie do surowca łusek razem z resztkami nasion.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem