Fiołek polny

Opis

Fiołek polny to najpospolitszy chwast fiołkowy polskich pól uprawnych i ugorów — drobny, niepozorny, o kwiatach bladożółtych lub kremowych, znacznie mniej efektownych niż u fiołka trójbarwnego. W praktyce zielarskiej ma znaczenie realne, choć drugorzędne: jest gatunkiem, który zbiera się i przetwarza RAZEM z fiołkiem trójbarwnym (Viola tricolor) jako zbiorczy surowiec Violae tricoloris herba, czyli ziele fiołka trójbarwnego, potocznie zwane zielem bratka. Ma podobny, choć uboższy profil chemiczny: saponiny, śluzy, flawonoidy i pochodne salicylowe, którym surowiec zawdzięcza swoje klasyczne zastosowanie — skórne (trądzik, wypryski, łojotok) i moczopędne. Nie jest to surowiec farmakopealny sam w sobie, ale jest to gatunek zbieralny, dopuszczalna domieszka i realny, użyteczny składnik mieszanek.

Wygląd

Roślina jednoroczna lub zimująca, wysokości 10–30 cm, o łodydze WZNIESIONEJ LUB PODNOSZĄCEJ SIĘ, wyraźnie ROZGAŁĘZIONEJ, kanciastej, pustej w środku, nagiej lub skąpo owłosionej — w odróżnieniu od fiołków bezłodygowych (wonny, błotny) roślina jest wyraźnie „krzaczkowata”. Liście skrętoległe, ogonkowe; dolne szeroko jajowate do okrągławych, górne podłużnie lancetowate do łopatkowatych, o brzegu karbowanym lub tępo piłkowanym, nagie lub skąpo owłosione. PRZYLISTKI — kluczowa cecha diagnostyczna całej grupy: duże, liściaste, PIERZASTODZIELNE (głęboko powcinane w wąskie łatki, wyglądające jak drobne, poszarpane listki), przy czym ŁATKA ŚRODKOWA jest wyraźnie NAJWIĘKSZA, szeroka, karbowana i przypomina liść — u fiołka trójbarwnego łatka środkowa jest wąska i nie dominuje tak wyraźnie. Kwiaty pojedyncze, na długich szypułkach z kąta liścia, grzbieciste (dwubocznie symetryczne), DROBNE — o średnicy zaledwie 8–15 mm, znacznie mniejsze niż u fiołka trójbarwnego (15–25 mm). CECHA ROZSTRZYGAJĄCA: płatki są KRÓTSZE OD DZIAŁEK KIELICHA lub co najwyżej im równe — kwiat wygląda przez to „niedokwitnięty”, a zielone działki wystają poza koronę; u fiołka trójbarwnego płatki są wyraźnie DŁUŻSZE od działek i kwiat jest okazały. Barwa płatków kremowobiała, bladożółta do siarkowożółtej, dolny płatek zwykle z żółtą plamą u nasady i ciemnymi, promienistymi żyłkami; bywają egzemplarze z fioletowym nabiegiem na górnych płatkach, ale nigdy nie ma pełnej, trójbarwnej gry kolorów typowej dla bratka. Ostroga krótka, prosta, zaledwie nieco dłuższa od przydatków kielicha, bladozielonkawa. Kwiaty bezwonne. Owoc — trójkanciasta, naga TOREBKA pękająca trzema klapami i wyrzucająca drobne, jasnobrunatne nasiona. Korzeń palowy, cienki, słabo rozgałęziony.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek POSPOLITY w całym kraju, od niżu po niższe położenia górskie — jeden z najczęstszych chwastów polnych. Rośnie na polach uprawnych (zwłaszcza w zbożach i okopowych), na ugorach, ścierniskach, miedzach, w ogrodach warzywnych, na przydrożach, nieużytkach, przychaciach, nasypach i terenach ruderalnych. Typowy chwast segetalny — jego naturalnym siedliskiem są uprawy. Kwitnie długo i wielokrotnie, praktycznie od kwietnia aż do października, a nawet do pierwszych przymrozków, dając kilka pokoleń w sezonie. Gatunek archeofityczny, rozprzestrzeniony w Europie wraz z rolnictwem. Preferuje gleby lżejsze, piaszczysto-gliniaste, ale rośnie niemal wszędzie, gdzie ziemia bywa naruszana.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego. Gleba przeciętna, piaszczysto-gliniasta lub gliniasta, przepuszczalna, świeża do umiarkowanie suchej; roślina mało wymagająca, znosi gleby ubogie i przesuszone. Odczyn od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0); w przeciwieństwie do fiołka trójbarwnego, który częściej trzyma się gleb kwaśnych i piaszczystych, fiołek polny toleruje szerszy zakres, także gleby zasobniejsze i wapienne. Mrozoodporny — zimuje jako siewka lub młoda rozeta i zakwita bardzo wcześnie na wiosnę. Rozmnaża się wyłącznie z nasion, obficie się wysiewa, a nasiona zachowują żywotność w glebie przez wiele lat. GDZIE NIE ZBIERAĆ — to przy tym gatunku sprawa kluczowa i najczęściej lekceważona: fiołek polny rośnie przede wszystkim na POLACH UPRAWNYCH, które są rutynowo opryskiwane herbicydami, fungicydami i insektycydami, i intensywnie nawożone azotem. Nie zbierać z pól uprawnych ani z ich obrzeży (nawet 20–30 m od skraju łanu to strefa znoszenia oprysków), z pól rzepaku i zbóż, z przydroży ruchliwych dróg, z nasypów kolejowych opryskiwanych herbicydami totalnymi ani z terenów przemysłowych. Zbieraj wyłącznie z ugorów, nieużytków, ekologicznych upraw lub własnego ogrodu — inaczej surowiec, zamiast leczyć, dostarczy pozostałości pestycydów.

Surowiec

ziele (Violae arvensis herba) — w praktyce zbierane i przerabiane łącznie z zielem fiołka trójbarwnego jako Violae tricoloris herba („ziele bratka”, „ziele fiołka trójbarwnego”). Fiołek polny jest w tym surowcu gatunkiem towarzyszącym i dopuszczalną domieszką, o zbliżonym, choć uboższym składzie.

Termin zbioru

Ziele — od MAJA do WRZEŚNIA, w pełni kwitnienia, gdy na roślinie są jednocześnie rozwinięte kwiaty, pąki i pierwsze zawiązki torebek; najlepszy jakościowo surowiec daje zbiór z maja i czerwca, z pierwszego pokolenia roślin, przed nadmiernym wyciągnięciem się pędów. Ścinać nożem lub sekatorem całą część nadziemną 2–3 cm nad ziemią — surowcem jest ziele: łodygi, liście, przylistki i kwiaty razem. NIE wyrywać z korzeniem: korzeń nie jest surowcem, a wyrywanie zanieczyszcza zbiór ziemią i wyjaławia stanowisko. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, po całkowitym obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Ziele mokre lub zebrane po deszczu czernieje i pleśnieje w suszeniu. Ponieważ roślina kwitnie przez cały sezon i daje kilka pokoleń, z jednego dobrego stanowiska można zbierać kilkakrotnie. Nasiona (do wysiewu w ogrodzie) — od lipca, gdy torebki zaczynają brunatnieć, ale przed pęknięciem, bo roślina rozrzuca je siłą.

Skład chemiczny

Skład zbliżony do fiołka trójbarwnego, lecz zwykle UBOŻSZY i bardziej zmienny — to podstawowy powód, dla którego fiołek polny traktuje się jako gatunek towarzyszący, a nie równorzędny. Główne grupy: SAPONINY (m.in. wiolakwercytryna i saponiny triterpenowe — odpowiadają za działanie wykrztuśne i część działania „oczyszczającego”), FLAWONOIDY (rutyna, witeksyna, izowiteksyna, orientyna, pochodne kwercetyny i kemferolu — działanie uszczelniające naczynia i przeciwzapalne), POCHODNE SALICYLOWE (salicylan metylu i glikozydy kwasu salicylowego — działanie przeciwzapalne i to im surowiec zawdzięcza reputację w chorobach skóry), ŚLUZY roślinne (działanie osłaniające i łagodzące), kwasy fenolowe, garbniki, karotenoidy, cyklotydy (peptydy cykliczne charakterystyczne dla fiołkowatych), barwniki antocyjanowe i flawonowe w płatkach, sole mineralne. Nie podawaj procentowej zawartości saponin ani salicylanów dla tego gatunku — dane pochodzą głównie z badań nad Viola tricolor, a zawartość u fiołka polnego jest niższa, zmienna i zależna od siedliska oraz pokolenia roślin.

Właściwości

• Ziele fiołka polnego, stosowane jako składnik zbiorczego surowca „ziele fiołka trójbarwnego”, działa przede wszystkim: (1) SKÓRNIE — jest to klasyczny polski surowiec „oczyszczający” stosowany wewnętrznie i zewnętrznie w trądziku młodzieńczym, łojotokowym zapaleniu skóry, wypryskach, świerzbiączce, liszajach, łuszczycy i alergicznych wysypkach, także w ciemieniuchu i wyprysku niemowlęcym (tradycyjnie zwany „zielem na skazę wysiękową”); działanie to wiąże się z obecnością salicylanów, flawonoidów i saponin; (2) MOCZOPĘDNIE i lekko odtruwająco — zwiększa wydalanie moczu i produktów przemiany materii, stąd stosowanie w mieszankach „oczyszczających krew” i przy dnie moczanowej oraz reumatyzmie; (3) WYKRZTUŚNIE — saponiny upłynniają wydzielinę oskrzelową i ułatwiają odkrztuszanie w nieżytach dróg oddechowych i kaszlu; (4) PRZECIWZAPALNIE i osłaniająco dzięki śluzom i pochodnym salicylowym; (5) uszczelniająco na naczynia włosowate (rutyna i inne flawonoidy). Trzeba jednak uczciwie zaznaczyć: fiołek polny jest surowcem SŁABSZYM od fiołka trójbarwnego i sam nie stanowi pełnowartościowego zamiennika. Efekt kuracji zielem bratka w chorobach skóry jest powolny — buduje się tygodniami, a nie dniami — i ma charakter wspomagający, nie zastępujący leczenia dermatologicznego.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po szklance lub pół szklanki, między posiłkami. Kuracja skórna (trądzik, wypryski, łojotok) jest z natury DŁUGA: napar pije się systematycznie przez 4–8 tygodni, a pierwszych efektów nie należy spodziewać się wcześniej niż po 3–4 tygodniach; po tym okresie robi się przerwę. Ziele bratka stosuje się przede wszystkim w MIESZANKACH, rzadko jako surowiec pojedynczy. Odwar do użytku zewnętrznego (mocniejszy): 2–3 łyżki ziela na 2 szklanki wody, gotować 5 minut, odstawić 15 minut, przecedzić; używać do przemywania zmian skórnych, okładów, przymoczek na wypryski i liszaje, do płukania włosów przy łojotoku, do kąpieli niemowlęcych przy ciemieniuchu i skazie wysiękowej (odwar wlać do wanienki). Nalewka: ziele zalane alkoholem 40–50%, macerowane 2–3 tygodnie — używana głównie zewnętrznie, do przecierania cery tłustej i trądzikowej. UWAGA na przedawkowanie: przy większych ilościach saponiny drażnią błonę śluzową żołądka i mogą wywołać nudności, wymioty i biegunkę — ziela bratka nie parzy się „na mocno” ani nie pije się go bez przerw miesiącami. Trzymaj się umiarkowanych proporcji i cykliczności kuracji.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: ziele rozłożyć CIENKĄ warstwą, w cieniu i dobrym przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C. Surowiec jest delikatny i przy zbyt wolnym schnięciu czernieje, a przy zbyt wysokiej temperaturze traci kwiaty i kruszy się w pył. Suszyć szybko, przewracać ostrożnie. Dobry surowiec: zachowuje zieloną barwę liści i wyraźnie widoczne, jasne kwiaty; jest kruchy, ale nie sproszkowany; ma delikatny, słodkawo-trawiasty zapach. Surowiec zbrunatniały, poczerniały, bez kwiatów albo zbity w wilgotne grudy jest bezwartościowy. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach — surowiec chłonie wilgoć i traci flawonoidy na świetle. Mieszanki (klasyczne polskie receptury): ziele bratka + korzeń łopianu + ziele skrzypu + kwiat bzu czarnego (trądzik, cera problematyczna); ziele bratka + liść pokrzywy + korzeń mniszka + ziele fiołka (mieszanka „oczyszczająca”); ziele bratka + kwiat dziewanny + korzeń prawoślazu (kaszel, nieżyt oskrzeli); ziele bratka + kora dębu + rumianek (do kąpieli przy zmianach skórnych u dzieci). ODRÓŻNIENIE od fiołka trójbarwnego (Viola tricolor) — najważniejsze w praktyce: trójbarwny ma kwiaty DUŻE (15–25 mm) i wyraźnie TRÓJBARWNE (fiolet + żółć + biel), a jego PŁATKI SĄ DŁUŻSZE OD DZIAŁEK; polny ma kwiaty DROBNE (8–15 mm), kremowożółte, a jego PŁATKI SĄ KRÓTSZE OD DZIAŁEK albo im równe — to jedyna w pełni pewna cecha polowa. Drugie odróżnienie: łatka środkowa przylistka u polnego jest szeroka, liściasta i dominująca, u trójbarwnego wąska. Odróżnienie od bratka ogrodowego (Viola × wittrockiana): ogrodowy ma kwiaty ogromne, 5–8 cm, i nie jest surowcem. Odróżnienie od fiołków bezłodygowych (wonny, błotny): tamte nie mają nadziemnej, ulistnionej, rozgałęzionej łodygi ani pierzastodzielnych przylistków. Typowy błąd, i to poważny: zbieranie fiołka polnego z pola uprawnego. To chwast segetalny — jego naturalne stanowisko jest opryskiwane. Zbiór z łanu zboża czy rzepaku daje surowiec z pozostałościami pestycydów i przekreśla sens kuracji „oczyszczającej”.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem