Viola odorata
Niska bylina rozłogowa o intensywnie pachnących ciemnofioletowych kwiatach, dawny surowiec wykrztuśny i wyciszający.
Fiołek wonny to jedyny krajowy fiołek o naprawdę silnym, słodkim zapachu kwiatów — stąd jego kariera w perfumerii i cukiernictwie. W ziołolecznictwie ceniony przede wszystkim jako surowiec wykrztuśny i powlekający: kwiaty i liście zawierają śluzy, kwiat dodatkowo pochodne salicylowe, a korzeń saponiny o silnym działaniu wykrztuśnym, przy większych porcjach wymiotnym. Roślina rozrasta się rozłogami, tworząc gęste kobierce w zaroślach i starych ogrodach. Dziś stosowana rzadziej niż bratek, ale pozostaje klasykiem syropów przeciwkaszlowych i ziołowych mieszanek uspokajających.
Bylina wysokości 5–15 cm, bezłodygowa — nie wytwarza ulistnionej łodygi, wszystkie liście i kwiaty wyrastają wprost z krótkiego kłącza. Rozmnaża się nadziemnymi rozłogami (wąsami), które ukorzeniają się w węzłach i tworzą nowe rozety — to cecha odróżniająca ją od innych krajowych fiołków bezłodygowych. Liście odziomkowe, długoogonkowe, sercowate do nerkowatych, tępo zakończone, karbowane na brzegu, ciemnozielone, delikatnie owłosione; użyłkowanie dłoniasto-pierzaste, dobrze widoczne od spodu. Przylistki lancetowate, całobrzegie lub drobno frędzelkowate, przylegające do ogonka. Kwiaty pojedyncze na długich, bezlistnych szypułkach, grzbieciste, ciemnofioletowe (rzadko białe), o pięciu płatkach i tępej, krótkiej ostrodze, silnie i słodko pachnące. Kwitną wczesną wiosną; latem roślina wytwarza dodatkowo kwiaty klejstogamiczne — zamknięte, niepozorne, samopylne, bez płatków. Owoc to kulistawa, owłosiona torebka opadająca ku ziemi, z nasionami zaopatrzonymi w elajosom (przenoszone przez mrówki). Kłącze krótkie, poziome, z licznymi jasnymi korzeniami przybyszowymi.
W Polsce rozproszony na niżu i pogórzu, częściej w zachodniej i południowej części kraju; częściowo gatunek zadomowiony — uciekinier z dawnych uprawek i ogrodów przyklasztornych. Rośnie w widnych lasach liściastych i grądach, w zaroślach, na skraju lasów, w żywopłotach, na cmentarzach, w parkach, w starych sadach i pod płotami wiejskich zagród. Preferuje miejsca ocienione, wilgotne, z żyzną glebą próchniczną. Bywa uprawiany na plantacjach i w ogrodach ziołowych.
Stanowisko półcieniste do cienistego — na pełnym słońcu liście żółkną i roślina przestaje kwitnąć obficie. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasto-piaszczysta, stale świeża do umiarkowanie wilgotnej, dobrze zdrenowana; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5), lubi wapń. W pełni mrozoodporny w polskich warunkach (strefy 4–8), zimuje z zielonymi liśćmi. Rozmnaża się łatwo przez podział rozłogów. Nie zbierać z parków miejskich przy ruchliwych ulicach, z trawników opryskiwanych i z cmentarzy — surowiec ma dużą powierzchnię liści i zbiera pyły oraz metale ciężkie.
kwiat (Violae odoratae flos), liść (Violae odoratae folium), korzeń z kłączem (Violae odoratae radix) — korzeń wyłącznie jako surowiec silnie działający, saponinowy
Kwiaty — marzec–kwiecień, w pełni kwitnienia, w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, gdy zapach jest najsilniejszy; zrywać razem z krótką szypułką, przerabiać jak najszybciej, bo szybko tracą aromat. Liście — od kwietnia do czerwca, młode i w pełni wyrośnięte, przed zdrewnieniem ogonków; można też zbierać wczesnym latem. Korzeń z kłączem — jesienią (wrzesień–październik), po zamarciu części nadziemnych, lub bardzo wczesną wiosną; wykopywać, oczyścić z ziemi, grubsze przekroić wzdłuż. Korzeń zbierać tylko wtedy, gdy stanowisko jest obfite — wykopanie niszczy roślinę.
Kwiat: śluzy, antocyjany (fiolanina i pokrewne barwniki), olejek eteryczny w śladowych ilościach (o zapachu nadawanym m.in. przez jonony), pochodne kwasu salicylowego, kwasy fenolowe, flawonoidy. Liść: śluzy polisacharydowe, flawonoidy, cyklotydy, kwasy fenolowe, karotenoidy, sole mineralne, witamina C. Korzeń i kłącze: saponiny triterpenowe (najwyższa zawartość w całej roślinie), alkaloid odoryna, śladowe alkaloidy, śluzy, skrobia. Metylosalicylan występuje głównie w częściach nadziemnych.
Napar z kwiatów i liści: 1–2 łyżeczki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie ciepłe, można z miodem. Przy suchym kaszlu lepiej sprawdza się macerat: susz zalać letnią wodą i odstawić na kilka godzin (śluzy najlepiej uwalniają się na zimno), potem lekko podgrzać, nie gotować. Syrop z kwiatów: świeże kwiaty zalać wrzątkiem, odstawić na dobę pod przykryciem, przecedzić, przesycić cukrem lub miodem i krótko podgrzać — po łyżeczce kilka razy dziennie na drapanie w gardle i kaszel; syrop podaje się też dzieciom. Płukanka na gardło i jamę ustną: mocniejszy napar, letni, kilka razy dziennie. Korzeń: NIE stosować samodzielnie — jest surowcem saponinowym o wąskim marginesie bezpieczeństwa, łatwo wywołuje wymioty; w praktyce zielarskiej używa się go wyłącznie w małych ilościach jako składnik gotowych mieszanek wykrztuśnych przygotowanych przez osobę doświadczoną.
Kwiaty suszyć bardzo szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu i przewiewie lub w suszarce w temperaturze do 35 °C — powolne suszenie odbiera im barwę i zapach; dobrze wysuszony kwiat pozostaje wyraźnie fioletowy i pachnie po roztarciu. Liście suszyć do 40 °C. Korzeń myć, kroić i suszyć do 40 °C, aż stanie się kruchy. Susz kwiatowy jest nietrwały — używać w ciągu 6–12 miesięcy, przechowywać w ciemnych, szczelnych naczyniach, z dala od wilgoci. Fiołek wonny łączyć w mieszankach z prawoślazem, podbiałem, dziewanną i tymiankiem (kaszel) oraz z melisą i chmielem (uspokajająco). Cecha rozpoznawcza: mocny, słodki zapach kwiatów — pozostałe krajowe fiołki bezłodygowe (m.in. fiołek przedziwny, Viola mirabilis, i fiołek psi, Viola canina) są bezwonne, a fiołek psi ma wyraźną ulistnioną łodygę i jasnoniebieskie kwiaty z jasną ostrogą. Fiołek wonny jako jedyny wytwarza nadziemne, ukorzeniające się rozłogi — to najpewniejszy znak w terenie. Nie mylić z bratkiem (Viola tricolor), który ma ulistnioną łodygę i duże pierzastodzielne przylistki.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.