Hyssopus officinalis
Aromatyczna półkrzewinka jasnotowata o wąskich liściach i niebieskich kwiatach w jednostronnym kłosie, ziele wykrztuśne i wiatropędne.
Hyzop lekarski to śródziemnomorska półkrzewinka od średniowiecza uprawiana w polskich ogrodach zielarskich i przyklasztornych. Ziele o silnym, kamforowo-korzennym zapachu należy do klasycznych surowców wykrztuśnych i rozkurczowych przewodu pokarmowego, a dzięki garbnikom i olejkowi bywa używane do płukanek na stany zapalne gardła. W Polsce nie występuje dziko — zdziczałe okazy spotyka się tylko przy dawnych siedliskach ludzkich. Jest surowcem o działaniu wyraźnie ukierunkowanym na drogi oddechowe, przy czym olejek eteryczny wymaga ostrożności w dawkowaniu.
Półkrzewinka o wysokości 30–60 cm, u nasady drewniejąca, tworząca gęste kępy wzniesionych pędów. Łodygi czterokanciaste, w dolnej części zdrewniałe i brunatne, wyżej zielone i krótko owłosione, ulistnione naprzeciwlegle. Liście siedzące lub bardzo krótkoogonkowe, wąskolancetowate do równowąskich, długości 2–4 cm, o brzegu całobrzegim i lekko podwiniętym, ciemnozielone, skórzaste, gęsto usiane punktowymi gruczołkami olejkowymi, z wyraźnym tylko nerwem głównym. Kwiatostan to wydłużony, wierzchołkowy, wyraźnie JEDNOSTRONNY kłos pozorny złożony z nibyokółków po kilka kwiatów w kątach przysadek. Kwiaty grzbieciste, dwuwargowe, ciemnoniebieskie do fioletowych (rzadziej różowe lub białe), z górną wargą krótką i płytko wciętą, dolną trójłatkową ze znacznie większą łatką środkową; pręciki i szyjka słupka wyraźnie wystają poza koronę. Kielich rurkowaty, pięciozębny, trwały, wyraźnie 15-nerwowy. Owoc rozłupuje się na cztery gładkie, trójgraniaste rozłupki. Korzeń palowy, silnie zdrewniały, z krótkim rozgałęzionym karpą.
Gatunek obcego pochodzenia — naturalny zasięg obejmuje suche, wapienne zbocza i skały południowej Europy, Azji Mniejszej i Azji Środkowej. W Polsce wyłącznie w uprawie: ogrody ziołowe, przydomowe rabaty, plantacje zielarskie i dawne ogrody klasztorne. Bywa efemerycznie zdziczały (kenofit) na murach, przychaciach, nasypach kolejowych i suchych skarpach w pobliżu upraw, ale nie tworzy trwałych populacji naturalnych. Surowiec handlowy pochodzi głównie z upraw krajowych oraz z Bałkanów.
Stanowisko pełne słońca, ciepłe i osłonięte. Gleba przepuszczalna, kamienista lub piaszczysto-gliniasta, umiarkowanie żyzna, koniecznie zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 7,0–8,0). Wilgotność umiarkowana do niskiej — roślina znosi suszę, ale gnije na glebach ciężkich i podmokłych, zwłaszcza przy zimowej stagnacji wody. Mrozoodporność dobra (do ok. -25 °C), lecz w bezśnieżne zimy i na mokrym podłożu młode egzemplarze wymarzają — warto je okryć stroiszem. Plantację odnawia się co 4–5 lat, gdy kępy nadmiernie drewnieją i tracą olejek. Wiosną skraca się zeszłoroczne pędy do zdrowego drewna. Nie zbierać ziela z rabat przy ruchliwych drogach, z terenów nawożonych osadami ściekowymi ani z roślin nawożonych świeżym obornikiem — nadmiar azotu obniża zawartość olejku i podnosi poziom azotanów.
ziele — górne, ulistnione części pędów kwitnących (Hyssopi herba); rzadziej sam kwiat (Hyssopi flos) i olejek eteryczny (Hyssopi aetheroleum)
Ziele — od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia (gdy rozkwitła mniej więcej połowa kwiatów w kłosie), bo wtedy zawartość olejku eterycznego jest najwyższa. Ścinać wyłącznie górne, nieodrewniałe 20–25 cm pędu, kilka centymetrów nad zdrewniałą nasadą, nożycami lub sierpem. Pora dnia: w pogodny, suchy dzień po obeschnięciu rosy, przed południem — w upalne popołudnie część olejku ulatnia się z liści. W dobrym roku i przy ciepłej jesieni możliwy drugi pokos we wrześniu, ale surowiec jest wtedy uboższy w olejek. Kwiat — zbierany osobno w pełni kwitnienia, przez oskubywanie nibyokółków z kłosa. Ziele do destylacji olejku przerabia się na świeżo, najpóźniej kilka godzin po ścięciu.
Olejek eteryczny (główny surowiec czynny) z monoterpenowymi ketonami — pinokamfon i izopinokamfon, obok β-pinenu, kamfenu, limonenu, linalolu i 1,8-cyneolu; skład olejku silnie zależy od chemotypu i pochodzenia nasion. Ponadto: garbniki katechinowe, flawonoidy (diosmina, hesperydyna, glikozydy luteoliny i apigeniny), kwasy fenolowe (rozmarynowy, kawowy, chlorogenowy), triterpeny (kwas ursolowy i oleanolowy), gorycze diterpenowe (marubina), fitosterole, śluzy oraz sole mineralne. Ciemniejsze, silniej pachnące chemotypy zawierają zwykle więcej ketonów pinokamfonowych.
Napar: 1 płaska łyżeczka rozdrobnionego suchego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem (przykrycie jest konieczne — bez niego olejek ucieka z parą). Pić 2–3 razy dziennie po pół–jednej szklance, wykrztuśnie po posiłku, trawiennie przed posiłkiem. Kuracji nie prowadzić dłużej niż 2–3 tygodnie bez przerwy — ze względu na ketony olejku. Płukanka na gardło i dziąsła: 2 łyżeczki ziela na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut, przecedzić, płukać letnim naparem kilka razy dziennie. Nalewka: ziele zalane alkoholem 40–50%, macerować 2 tygodnie w cieple, wstrząsając co dzień; stosować kroplowo, w niewielkich ilościach, jako dodatek do mieszanek wykrztuśnych. Inhalacja: garść ziela zalać wrzątkiem i wdychać parę pod ręcznikiem — ostrożnie u osób ze skłonnością do skurczu oskrzeli. Miód lub syrop hyzopowy: świeże ziele zalane miodem, odstawione na 2 tygodnie, po łyżeczce przy kaszlu. Olejku eterycznego NIE stosować doustnie — ketony pinokamfonowe działają drgawkotwórczo; zewnętrznie tylko silnie rozcieńczony.
Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej 35 °C — powyżej tej granicy olejek szybko ulatnia się, a susz traci zapach i staje się bezwartościowy. Suszarnia nie może być nasłoneczniona. Ziele wiązać w luźne pęczki i wieszać kwiatostanami w dół albo rozkładać cienką warstwą na sitach. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje ciemnozieloną barwę liści i wyraźnie niebieskie kwiaty; po roztarciu w palcach musi mocno, korzennie pachnieć. Surowiec zżółkły, bezwonny lub siwy od pleśni odrzucić. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach szklanych — nie w papierowych torbach, bo olejek przenika przez papier; trwałość ok. 12 miesięcy, potem susz jest już tylko „zieloną sieczką”. Ziela nie rozdrabniać na proszek przed użyciem — mielić dopiero bezpośrednio przed zaparzeniem. Dobrze łączy się z tymiankiem i lukrecją (mieszanki wykrztuśne), z szałwią i rumiankiem (płukanki gardła), z melisą i miętą (mieszanki trawienne). Mylony bywa z cząbrem górskim (Satureja montana) — cząber ma liście węższe, ostro zakończone, sztywniejsze, kwiaty białoróżowe i zapach bardziej „pieprzny”, bez kamforowej nuty. Odmiany ogrodowe o białych i różowych kwiatach zawierają zwykle mniej olejku niż typowa forma niebieskokwiatowa. Kupując nasiona, wybierać materiał z pewnego źródła — chemotypy różnią się składem olejku.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.