Coffea arabica
Kawowiec o najszlachetniejszych nasionach, źródło kofeiny — surowca pobudzającego ośrodkowy układ nerwowy i wspomagającego działanie leków przeciwbólowych.
Kawa arabska to krzew lub niewielkie drzewo z rodziny marzanowatych pochodzące z górskich lasów Etiopii, dostarczające około dwóch trzecich światowej produkcji kawy. Jej nasiona — potocznie zwane ziarnami — zawierają kofeinę, alkaloid purynowy o działaniu psychostymulującym, oraz bogaty zestaw kwasów chlorogenowych o właściwościach antyoksydacyjnych. W ziołolecznictwie kawa nie jest surowcem terapeutycznym w klasycznym sensie, ale jest źródłem kofeiny wykorzystywanej w lecznictwie: jako składnik preparatów przeciwbólowych (nasila działanie analgetyków), przeciwmigrenowych i pobudzających. Arabika zawiera mniej kofeiny niż robusta i ma łagodniejszy, kwasowy i aromatyczny profil.
Krzew lub niewielkie drzewo wysokości 4–8 m (w uprawie przycinane do 2–3 m dla ułatwienia zbioru), o pokroju stożkowatym, z pionowym pniem i poziomo odchodzącymi, parzystymi gałęziami. Liście naprzeciwległe, krótkoogonkowe, eliptyczne do jajowatolancetowatych, długości 8–15 cm, całobrzegie, ale o wyraźnie falistym brzegu, skórzaste, ciemnozielone i mocno błyszczące z wierzchu, jaśniejsze od spodu, o zaznaczonym nerwie środkowym i regularnych, łukowato biegnących nerwach bocznych; u nasady ogonków drobne przylistki. Kwiaty białe, silnie pachnące (zapach zbliżony do jaśminu), o zrosłopłatkowej koronie z 5 (rzadziej 6) łatkami, zebrane po kilka–kilkanaście w pęczki (skrócone wierzchotki) w kątach liści, tuż przy gałęzi; kwitną krótko, zaledwie 2–3 dni, zwykle po deszczu. Owoc to pestkowiec zwany „wiśnią kawową” — jajowaty do kulistego, długości 10–18 mm, dojrzewając zmienia barwę z zielonej przez żółtą do intensywnie czerwonej (u niektórych odmian żółtej); pod cienką skórką znajduje się słodkawy, śluzowaty miąższ, a w środku zwykle dwa nasiona zwrócone do siebie płaskimi stronami, z charakterystyczną, głęboką, esowato wygiętą bruzdą na płaskiej powierzchni — cecha odróżniająca od robusty, u której bruzda jest prostsza; nasiona okryte srebrzystą łuską i pergaminową łupiną. Nasiona arabiki są wydłużone i płaskie, u robusty — krótsze, okrąglejsze i grubsze. System korzeniowy palowy z gęstą siecią korzeni bocznych w warstwie powierzchniowej.
Gatunek rodzimy dla wilgotnych lasów górskich południowo-zachodniej Etiopii i przyległych rejonów Sudanu Południowego oraz Kenii, gdzie rośnie w podszycie, w cieniu wysokich drzew. Uprawiany w całym pasie międzyzwrotnikowym na wysokościach 800–2200 m n.p.m. („kawa wysokogórska” — im wyżej, tym wolniejsze dojrzewanie i lepszy aromat): Brazylia, Kolumbia, Etiopia, Honduras, Peru, Gwatemala, Kostaryka, Kenia, Indie. W Polsce nie występuje i nie zimuje w gruncie; bywa uprawiana jako roślina doniczkowa. Do Polski trafia wyłącznie jako ziarno zielone lub palone.
W Polsce wyłącznie uprawa doniczkowa w mieszkaniu lub szklarni — roślina dekoracyjna, sporadycznie owocująca po kilku latach. Stanowisko jasne, ale bez bezpośredniego słońca w południe (w naturze roślina podszytu); gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, lekko kwaśna (pH 5,5–6,5), stale umiarkowanie wilgotna, ale nigdy przelana. Podlewać wodą miękką, o temperaturze pokojowej; wysoka wilgotność powietrza. Temperatura optymalna 18–25 °C, zimą nie mniej niż 15 °C. Mrozoodporność zerowa — przymrozek zabija roślinę, a już poniżej 10 °C liście czernieją. W praktyce zielarskiej nie ma czego zbierać w Polsce; kupując ziarno wybierać dostawców podających kraj, region, wysokość uprawy i datę palenia.
nasiona (Coffeae semen), niepalone (zielone) lub palone (Coffeae semen tostum); kofeina (Coffeinum) jako izolowana substancja czynna; rzadziej liść
Owoce (wiśnie kawowe) — zbiera się, gdy są w pełni czerwone i miękkie; w krajach uprawy raz do roku (w niektórych regionach dwa razy), w porze suchej po zakończeniu deszczy. Kluczowe jest, by zbierać wyłącznie dojrzałe owoce — ręczne przebieranie („picking”) daje surowiec najlepszej jakości, natomiast zbieranie hurtem całej gałęzi („stripping”) miesza owoce niedojrzałe, dojrzałe i przejrzałe, obniżając jakość. Po zbiorze owoce muszą być przerobione w ciągu kilkunastu godzin, inaczej fermentują niekontrolowanie: metodą mokrą (usunięcie miąższu, fermentacja, płukanie, suszenie) lub suchą (suszenie całych owoców na słońcu i późniejsze łuskanie). Ziarno zielone suszy się do wilgotności około 11–12% i w tej postaci jest przechowywane oraz eksportowane; palenie wykonuje się dopiero przed sprzedażą konsumencką. W uprawie doniczkowej kwiaty pojawiają się nieregularnie, owoce dojrzewają 7–9 miesięcy.
Kofeina — alkaloid purynowy; w ziarnie arabiki zawartość jest wyraźnie niższa niż w robuście (mniej więcej połowa tego, co u robusty). Kwasy chlorogenowe i ich pochodne — główna frakcja polifenolowa, silnie antyoksydacyjna, częściowo rozkładająca się podczas palenia do kwasów kawowego i chinowego (stąd im ciemniejsze palenie, tym mniej kwasów chlorogenowych i tym więcej goryczy). Ponadto: trygonelina (alkaloid, prekursor witaminy PP i związków aromatu — podczas palenia rozkłada się do niacyny i pirydyn), diterpeny kafestol i kahweol (frakcja olejowa, podnosząca poziom cholesterolu — zatrzymywana przez papierowy filtr, obecna w kawie parzonej po turecku, w kawiarce i we frenchpressie), białka, oligosacharydy, olej kawowy, minerały (potas, magnez), a w ziarnie palonym melanoidyny powstałe w reakcjach Maillarda oraz kilkaset lotnych związków aromatu. Zielone ziarno zawiera więcej kwasów chlorogenowych, ale jest praktycznie niepijalne bez palenia.
W praktyce zielarskiej kawa nie jest surowcem do sporządzania naparów leczniczych — jest używką i źródłem kofeiny. Napar (kawa): 7–10 g świeżo zmielonego ziarna na 120–150 ml wody o temperaturze 90–96 °C (nigdy wrzącej, bo wypłukuje gorycz); czas kontaktu 4 minuty przy zaparzaniu w prasie francuskiej, 2–3 minuty przy przelewie. Rozsądny pułap dla zdrowej osoby dorosłej to około 400 mg kofeiny na dobę, czyli mniej więcej 3–4 filiżanki kawy przelewowej; w ciąży zaleca się nieprzekraczanie 200 mg dziennie. Nie pić na czczo przy skłonności do nadkwaśności i refluksu. Ostatnią filiżankę wypijać co najmniej 6–8 godzin przed snem — okres półtrwania kofeiny wynosi u dorosłego kilka godzin, u osób wolno metabolizujących znacznie dłużej. Osobom z podwyższonym cholesterolem zalecać kawę filtrowaną przez papier (filtr zatrzymuje kafestol i kahweol), a nie parzoną po turecku ani z kawiarki. Zielona kawa (ziarno niepalone) bywa sprzedawana jako suplement odchudzający ze względu na kwasy chlorogenowe — dowody skuteczności są słabe, a preparaty często niestandaryzowane. Kofeina bywa też stosowana zewnętrznie w kosmetykach przeciw cellulitowi i obrzękom okolic oczu.
Kawa mielona traci aromat w ciągu kilkunastu minut od zmielenia — jeśli już mielić, to bezpośrednio przed parzeniem; kawa mielona fabrycznie to surowiec zdegradowany. Ziarno palone najlepsze jest w oknie od kilku dni do 3–4 tygodni od palenia (potrzebuje kilku dni na odgazowanie CO2); po tym czasie tłuszcze utleniają się i pojawia się jełka gorycz. Ziarno przechowywać w szczelnym pojemniku z zaworem, w ciemności i temperaturze pokojowej — nie w lodówce (kondensacja wilgoci) i nie w zamrażarce, jeśli ma być wielokrotnie otwierane. Dobre ziarno jest matowe lub lekko lśniące, jednolite w rozmiarze, bez tłustego nalotu na powierzchni (tłusty połysk = ciemne palenie, wypalone oleje). Rozróżnianie arabiki od robusty na ziarnie: arabika jest wydłużona, płaska, z esowato wygiętą bruzdą; robusta krótsza, bardziej okrągła, z bruzdą prostą. Ciemne palenie nie zwiększa zawartości kofeiny — wręcz nieznacznie ją obniża, a wyraźnie niszczy kwasy chlorogenowe. Kawa hamuje wchłanianie żelaza niehemowego — nie pić do posiłku ani w ciągu godziny po nim, jeśli pacjent leczy niedokrwistość; ta sama uwaga dotyczy preparatów żelaza i mieszanek ziołowych z pokrzywą. Nagłe odstawienie po długim regularnym piciu daje zespół odstawienny (ból głowy, rozdrażnienie, senność) trwający kilka dni — wygaszać stopniowo.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.