Zea mays
Zboże uprawne, którego znamiona słupków (włosy kukurydziane) są klasycznym, łagodnym surowcem moczopędnym stosowanym przy schorzeniach dróg moczowych.
Kukurydza jest w Polsce rośliną rolniczą, ale w zielarstwie liczy się jedna jej część: znamiona słupków, czyli pęk długich nitek wystających z młodej kolby. Surowiec ten — Maydis stigma — jest ujęty w farmakopeach i od dawna stanowi podstawę łagodnych mieszanek moczopędnych i wspomagających drogi żółciowe. Działa delikatnie, dlatego dobrze znosi go większość pacjentów, w tym osoby starsze. Kukurydza to jedyne zboże, którego kwiaty męskie i żeńskie rosną w osobnych kwiatostanach na tej samej roślinie, co ułatwia zbiór surowca. Ziarno ma wartość odżywczą i przemysłową, ale nie jest surowcem leczniczym.
Jednoroczna trawa o silnym, sztywnym pokroju, wysokości 1–3 m (odmiany pastewne wyżej). Łodyga to gruba, pełna w środku (nie pusta jak u większości traw!) źdźbło o średnicy 2–5 cm, z wyraźnymi kolankami; u nasady często wyrastają korzenie podporowe wychodzące z dolnych węzłów nad ziemią — cecha diagnostyczna. Liście duże, szerokolancetowate, długości 30–100 cm i szerokości 5–12 cm, o wyraźnym białawym nerwie głównym, falistym brzegu i równoległym użyłkowaniu, pochwiasto obejmujące łodygę, ustawione naprzemianlegle w dwóch rzędach. Roślina jednopienna, rozdzielnopłciowa: kwiatostan męski to szczytowa, rozgałęziona wiecha (miotełka) na wierzchołku łodygi, kwiatostan żeński to kolba wyrastająca z kąta liścia w połowie wysokości rośliny, szczelnie owinięta liściowatymi łuskami (koszulkami), z której wystaje na zewnątrz gęsty pęk długich, jedwabistych nitek — to znamiona słupków, świeże jasnozielone, żółtawe do czerwonobrunatnych, długości 10–25 cm. Owoc: ziarniak osadzony na zdrewniałej osi kolby, ułożony w regularne, parzyste rzędy; barwy żółtej, białej, czerwonej lub niemal czarnej. System korzeniowy wiązkowy, gęsty, z korzeniami podporowymi.
Gatunek pochodzący z Mezoameryki, w Polsce wyłącznie w uprawie — nie dziczeje trwale, choć pojedyncze samosiewy pojawiają się na wysypiskach i przy drogach transportu ziarna. Uprawiany w całym kraju, najintensywniej w cieplejszych rejonach Wielkopolski, Kujaw, Dolnego Śląska i Lubelszczyzny. Surowiec zielarski pozyskuje się z upraw krajowych oraz z importu.
Stanowisko w pełni słoneczne, ciepłe, osłonięte od zimnych wiatrów. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna i szybko nagrzewająca się, zasobna w azot, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0). Wymaga dużo wody w fazie kwitnienia i zawiązywania kolb, przy czym nie znosi zastoisk. Roślina zupełnie niemrozoodporna — ginie już przy przymrozku, siew po 10 maja. NIE zbierać znamion z pól, na których stosowano herbicydy i fungicydy w okresie kwitnienia, z pasów przy drogach szybkiego ruchu, ani z kolb ze śladami zgorzeli, sadzy czy pleśni (ryzyko mikotoksyn — kukurydza jest szczególnie podatna na fuzariozy).
znamiona słupków, zbierane wraz z górną częścią szyjek (Maydis stigma, znamiona kukurydzy). Ziarno i olej kukurydziany (Maydis oleum) mają znaczenie spożywcze i dietetyczne, nie lecznicze.
Znamiona: zbiera się w okresie kwitnienia i tuż przed dojrzewaniem kolby, gdy nitki są jeszcze świeże, wilgotne, jasne (zielonkawe do złocistych) i sprężyste — w polskich warunkach zwykle lipiec–sierpień, w zależności od odmiany i terminu siewu. Sygnał: kolba pełna, koszulki zielone, znamiona nie zdążyły zbrunatnieć i zaschnąć. Zbiór najlepiej w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, ręcznie: rozchyla się koszulkę u szczytu kolby i wyciąga cały pęk nitek, odcinając je razem z górną częścią szyjek, bez uszkadzania kolby. Nitki brunatne, zeschnięte i kruszące się po zbiorze pełnej dojrzałości są surowcem gorszej jakości. Ziarno na cele spożywcze — wrzesień–październik.
Znamiona: sole potasu (dominujący składnik odpowiadający za działanie moczopędne), flawonoidy, saponiny, garbniki, alantoina, kwasy fenolowe, śluzy, olejek eteryczny w śladowych ilościach, olej tłuszczowy, witamina K, kwas pantotenowy, sterole (m.in. sitosterol, stigmasterol), związki gorzkie. Ziarno: skrobia, białko (zeina — uboga w lizynę i tryptofan), olej z zarodków bogaty w kwas linolowy i tokoferole, karotenoidy (zeaksantyna, luteina w odmianach żółtych).
Napar: 1–2 łyżki suszonych znamion na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 15–20 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po szklance, między posiłkami, przy skłonności do obrzęków i w kuracjach wspomagających drogi moczowe. Odwar: 1 łyżka surowca na szklankę wody, zagotować i gotować na małym ogniu 5 minut, odstawić na 10 minut — nieco silniejszy, stosowany 2 razy dziennie. Kurację prowadzi się zwykle 2–4 tygodnie, z przerwą; nie pić późnym wieczorem (nocna diureza). W trakcie stosowania pić dużo wody — sens moczopędnego zioła polega na przepłukiwaniu, nie na odwadnianiu. Mieszanki: znamiona kukurydzy dobrze łączą się ze skrzypem, brzozą, nawłocią i perzem (drogi moczowe), z rdestem ptasim (piasek nerkowy), z mniszkiem i kocanką (drogi żółciowe). Świeże, młode kolby to warzywo, nie lek.
Surowiec trzeba wysuszyć szybko i w cieniu, rozłożony bardzo cienką warstwą, w temperaturze do 35–40 °C i przy dobrym przewiewie. Znamiona są wilgotne i zbite — leżące w grubej warstwie w ciągu doby zaparzają się, czernieją i pleśnieją, a spleśniały surowiec kukurydziany jest szczególnie niebezpieczny ze względu na ryzyko mikotoksyn (fuzariotoksyny, aflatoksyny). Dobry susz jest jedwabisty, sprężysty, jasnożółty do złocistobrunatnego, o słabym, słodkawym zapachu; surowiec szary, zbrylony, pylący lub o zapachu stęchłym wyrzucamy bez wahania. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 12 miesięcy — po tym czasie działanie wyraźnie słabnie. Nie mylić surowca z brunatnymi, zaschniętymi nitkami zbieranymi przy dojrzałym ziarnie: to bezwartościowy odpad, którym bywa fałszowany tani susz handlowy. Kupując gotowy surowiec, zwróć uwagę na barwę i sprężystość, nie na cenę. Ze względu na dużą podatność kukurydzy na fuzariozy nigdy nie zbierać znamion z kolb, na których widać różowawy, biały lub czarny nalot.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.