Quassia amara
Południowoamerykańskie drzewo o skrajnie gorzkim drewnie, klasyczny surowiec żołądkowy (amarum) i owadobójczy.
Kwasja gorzka to niewielkie drzewo lub krzew z lasów Ameryki Południowej i Środkowej, którego drewno należy do najbardziej gorzkich substancji naturalnych — kwasyna wyczuwalna jest w rozcieńczeniu rzędu jednej części na kilkadziesiąt tysięcy. Nazwa upamiętnia Grahama Quassiego, surinamskiego uzdrowiciela, który w XVIII wieku wprowadził surowiec do lecznictwa europejskiego. W farmakopeach kwasja funkcjonuje jako czysta gorycz (amarum purum): pobudza apetyt i wydzielanie soków trawiennych, nie wnosząc przy tym olejków ani garbników. Poza tym ma dwa mniej podręcznikowe zastosowania: tradycyjne, ludowe odrobaczanie (owsiki) oraz — bardzo praktyczne — użycie zewnętrzne jako środek owadobójczy, w tym na wszy głowowe. W Polsce dostępna jako importowany surowiec drzewny lub wiórki.
Niewielkie drzewo lub duży krzew wysokości 2–6 m (rzadko do 10 m), o smukłym pniu, cienkiej, gładkiej, szarej korze i luźnej, nieregularnej koronie. Liście skrętoległe, złożone, nieparzystopierzaste, o 3–5 (najczęściej 5) listkach, całobrzegie, eliptyczne do odwrotnie jajowatych, zaostrzone, długości 5–12 cm, ciemnozielone, skórzaste, o wyraźnym, jasnym nerwie głównym. Cecha diagnostyczna kluczowa dla rozpoznania: oś liścia (osadka) między listkami jest wyraźnie oskrzydlona — ma płaskie, liściaste skrzydełka — a ogonek i osadka są często czerwonawe; to najpewniejsza cecha odróżniająca kwasję od innych pierzastych roślin. Kwiatostan: wzniesione, luźne grono lub wiecha na szczycie pędu, o czerwonej osi; kwiaty jaskrawoczerwone, wąskie, rurkowate, długości 3–5 cm, o 5 wąskich, długich płatkach, które pozostają w większości zwarte i tylko lekko rozchylają się na szczycie, z wystającymi pręcikami — kwitnące drzewko jest bardzo ozdobne i właśnie ze względu na kwiaty bywa sadzone w tropikach. Owoc — drobny, jajowaty, mięsisty pestkowiec długości ok. 1–1,5 cm, dojrzały czarny lub czerwonoczarny, osadzony na czerwonawym dnie kwiatowym; owoce zebrane po kilka. System korzeniowy palowy z rozgałęzieniami. Surowiec handlowy: białawe do jasnożółtego, niemal bezwonne wióry lub zrębki drewna o gęstej, twardej strukturze, bez smaku innego niż intensywna, czysta, długo utrzymująca się gorycz.
Gatunek pochodzi z tropikalnych lasów Ameryki Południowej i Środkowej: Surinamu, Gujany, Gujany Francuskiej, Wenezueli, Kolumbii, Brazylii (dorzecze Amazonki), Peru, a także Panamy, Kostaryki i Nikaragui; uprawiany również na Karaibach i w Ameryce Środkowej. Rośnie w wilgotnych lasach nizinnych, w podszycie, na obrzeżach lasów i przy ciekach wodnych, zwykle poniżej 900 m n.p.m. W Polsce nie występuje i nie ma szans przetrwać poza szklarnią. Do kraju trafia wyłącznie jako importowany surowiec drzewny — wiórki, zrębki lub proszek — sprowadzany z Ameryki Południowej i Środkowej oraz z Karaibów. Uwaga terminologiczna: w europejskim handlu pod nazwą „drewno kwasji” funkcjonują dwa gatunki — Quassia amara (kwasja surinamska) i Picrasma excelsa (kwasja jamajska); farmakopee dopuszczają oba, o zbliżonym składzie goryczy.
Roślina tropikalna: wymaga temperatury całorocznie powyżej 20 °C, wysokiej wilgotności powietrza i regularnych opadów; nie znosi mrozu ani chłodu — uprawa w polskim gruncie jest wykluczona, a doniczkowa wymagałaby ogrzewanej szklarni. Stanowisko półcieniste do słonecznego (w naturze rośnie w podszycie, ale kwitnie obficiej w świetle). Gleba próchniczna, przepuszczalna, stale wilgotna, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH ok. 5,0–6,5). Ponieważ surowiec pochodzi w całości z importu, kwestia „gdzie nie zbierać” dotyczy przede wszystkim identyfikacji: nie kupuj bezimiennych „gorzkich wiórków” bez nazwy łacińskiej — pod nazwą kwasji sprzedaje się różne gatunki, a niektóre gorzkie drewna tropikalne bywają toksyczne. Nie kupuj też surowca z niepewnych źródeł ekologicznych: Quassia amara pozyskiwana jest w znacznej części ze zbioru dzikiego, a intensywne wycinanie lokalnie przetrzebia populacje.
drewno, głównie łodygi i gałęzi, w postaci wiórów lub zrębków (Quassiae lignum); w handlu również kora oraz gotowe wyciągi i nalewki. Nazwą kwasji obejmuje się także drewno gorzknika jamajskiego (Picrasma excelsa) — pokrewnego gatunku o zbliżonym działaniu
Drewno pozyskuje się z drzew kilkuletnich (zwykle 3–5-letnich i starszych) przez cały rok, choć najlepszy surowiec daje pora sucha, gdy drewno ma najmniej wody i najłatwiej schnie. Ścina się pnie i grubsze gałęzie, usuwa korę (choć kora bywa sprzedawana osobno, też jest gorzka), a drewno rozdrabnia na wióry, zrębki lub struga — surowiec musi być rozdrobniony, bo z litego kawałka gorycze prawie nie przechodzą do wody. Rozdrobnione drewno suszy się w cieniu, przy dobrym przewiewie, aż do pełnego wysuszenia; wysoka temperatura nie niszczy kwasyn (są to związki termostabilne), więc suszenie jest tu proste i mało wymagające — to jeden z niewielu surowców, których nie da się łatwo zepsuć suszeniem. Surowiec nie ma zapachu, więc jego jakości nie ocenia się węchem, tylko smakiem. Zbioru w Polsce nie prowadzi się; kupujemy surowiec gotowy, najlepiej w postaci wiórów, a nie proszku.
Podstawą działania są kwasynoidy — silnie gorzkie triterpenoidy degradowane (seco-triterpenoidy): kwasyna (quassin), neokwasyna, 18-hydroksykwasyna, izokwasyna, parain, symalikalakton D, kwasynol. To jedne z najbardziej gorzkich substancji znanych w chemii produktów naturalnych — próg wyczuwalności kwasyny jest skrajnie niski. Ponadto surowiec zawiera: alkaloidy typu beta-karbolinowego i kantynonowego (kantyn-6-on i pochodne — odpowiedzialne m.in. za działanie przeciwpasożytnicze i przeciwbakteryjne), kumaryny (skopoletyna), fenolokwasy, śladowe ilości olejku, garbniki w niewielkiej ilości oraz sole mineralne. Charakterystyczne dla kwasji jest to, że jest goryczą „czystą” (amarum purum) — praktycznie pozbawioną olejków eterycznych, garbników i śluzów, przez co działa wyłącznie przez odruch goryczkowy, bez dodatkowych efektów ściągających czy wiatropędnych. Kwasyny są dobrze rozpuszczalne w wodzie i w alkoholu, termostabilne.
Zimny macerat (najlepsza forma, bo kwasyny są dobrze rozpuszczalne w wodzie, a zimna woda nie wyciąga niepotrzebnych żywic): 1 łyżeczka wiórów drzewnych (ok. 0,5–1 g) na szklankę zimnej lub letniej wody, odstawić na 6–12 godzin (najlepiej na noc), przecedzić. Pić po ćwierć–pół szklanki 15–30 minut przed posiłkiem, 2–3 razy dziennie — gorycz działa tylko wtedy, gdy trafia na język przed jedzeniem; połknięta w kapsułce nie wywoła odruchu goryczkowego, co jest podstawowym błędem stosowania wszystkich amarum. Napar: te same proporcje, zalać wrzątkiem i parzyć 10–15 minut (kwasyny są termostabilne, więc gotowanie ich nie niszczy). Nalewka gorzka: wióry zalane alkoholem 40–60%, macerowane 2–3 tygodnie; stosować po kilkanaście–kilkadziesiąt kropli na kieliszek wody przed posiłkiem, zgodnie z zaleceniem producenta. Nie słodź naparu ani nalewki — cukier znosi odruch goryczkowy i całe działanie idzie na marne. Dawki utrzymuj małe: kwasja jest tak gorzka, że łyżka surowca na szklankę daje napar nie do wypicia, a większe dawki drażnią żołądek i wywołują nudności oraz wymioty. Kuracje krótkie — 2–4 tygodnie, potem przerwa; nie stosować przewlekle. Zewnętrznie (wszy, pasożyty skóry): mocny odwar (2–3 łyżki wiórów na szklankę wody, gotować 15–20 minut, odstawić do wystygnięcia) wcierać w skórę głowy i włosy, pozostawić pod czepkiem 30–60 minut, wyczesać gęstym grzebieniem, spłukać; powtórzyć po tygodniu. W ogrodzie: odwar z wiórów rozcieńczony wodą jako oprysk na mszyce. Nie stosować doustnie u dzieci; kuracja przeciwrobacza u dzieci należy do lekarza, nie do domowego zielarstwa.
Test na dobry surowiec jest tu prosty i nieomylny: gorycz. Weź drobinę wiórka na język — prawdziwa kwasja daje natychmiastową, czystą, intensywną i bardzo długo utrzymującą się gorycz, bez żadnego smaku ubocznego. Surowiec słabo gorzki jest podrobiony albo jest zwykłym drewnem. Zapachu kwasja praktycznie nie ma — jeśli wiórki intensywnie pachną, to nie jest kwasja. Wygląd: białawe do jasnożółtych, twarde, gęste wióry lub zrębki, bez kory (kora jest ciemniejsza i również gorzka, ale w farmakopei surowcem jest drewno). Kupuj wióry, nie proszek — proszek łatwo fałszować i nie da się go ocenić wzrokiem. Sprawdzaj nazwę łacińską: Quassia amara i Picrasma excelsa są w handlu traktowane wymiennie, i to jest w porządku, natomiast „gorzkie drewno” bez nazwy — nie. Surowiec jest wyjątkowo trwały: kwasyny są odporne na ciepło i światło, a drewno nie chłonie łatwo wilgoci, dlatego przy suchym przechowywaniu w szczelnym naczyniu kwasja zachowuje moc latami — to jeden z najbardziej odpornych surowców w apteczce zielarskiej. Uwaga praktyczna: gorycz przenosi się na naczynia, moździerze i młynki i jest bardzo trudna do domycia; do kwasji trzymaj osobny sprzęt, bo inaczej wszystkie następne mieszanki będą gorzkie. Historycznie z drewna kwasji toczono „kubki gorzkie” (bitter cups), do których nalewano wodę na kilka godzin — po namoczeniu woda stawała się gorzkim lekiem żołądkowym; kubek działał przez lata. Mieszanki: kwasja świetnie łączy się z innymi goryczami i przyprawami wiatropędnymi — z goryczką, tysiącznikiem, piołunem, arcydzięglem, cynamonem i skórką pomarańczy; klasyczne mieszanki żołądkowe i nalewki gorzkie. Typowe błędy: przedawkowanie (mdłości, wymioty — kwasja mści się natychmiast), słodzenie naparu, zamykanie surowca w kapsułkach (bez kontaktu z językiem gorycz nie działa) oraz picie po posiłku zamiast przed nim.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.