Arctium minus
Dwuletni łopian o mniejszych koszyczkach zebranych w grono, którego korzeń jest surowcem równorzędnym z korzeniem łopianu większego.
Łopian mniejszy jest — obok łopianu większego i pajęczynowatego — jednym z trzech krajowych gatunków, których korzeń farmakopea dopuszcza jako surowiec Bardanae radix. To ważna informacja praktyczna: zielarz nie musi rozstrzygać w terenie, który dokładnie łopian ma przed sobą, bo wszystkie trzy dają surowiec równorzędny; różnicowanie ma znaczenie botaniczne, nie terapeutyczne. Korzeń łopianu to klasyczne zioło „oczyszczające krew”, jedno z najważniejszych ziół dermatologicznych polskiego zielarstwa — stosowane od stuleci przy trądziku, łojotoku, egzemie i łuszczycy, a także jako środek moczopędny i żółciopędny. Zawiera dużo inuliny i poliacetylenów o działaniu przeciwbakteryjnym. Od łopianu większego różni się mniejszymi koszyczkami zebranymi w grono, a nie w podbaldach, i pustym w środku ogonkiem liścia.
Roślina dwuletnia o wysokości 60–150 (do 180) cm — wyraźnie niższa i smuklejsza niż łopian większy. W pierwszym roku wytwarza wyłącznie potężną rozetę przyziemną i mięsisty korzeń palowy; w drugim wybija pęd kwiatowy i zamiera. Łodyga wzniesiona, gruba, bruzdowana, w górze rozgałęziona, często czerwonawo lub purpurowo nabiegła, pajęczynowato owłosiona. Liście skrętoległe, ogromne (dolne do 40–50 cm), szerokojajowate do sercowatych, u nasady głęboko sercowate, o brzegu całobrzegim lub falisto ząbkowanym; z wierzchu ciemnozielone, od spodu szarawe od gęstego, filcowatego, kutnerowatego owłosienia. Ogonek liścia jest cechą diagnostyczną: u łopianu mniejszego jest PUSTY w środku (rurkowaty — po przecięciu widać kanał), zwykle bruzdowany i często purpurowo nabiegły, podczas gdy u łopianu większego ogonek jest pełny, mięsisty. Kwiatostan: koszyczki średnicy 15–25 mm (wyraźnie mniejsze niż u łopianu większego, gdzie osiągają 30–40 mm), zebrane w wydłużone, jednostronne GRONO na krótkich szypułkach lub prawie siedzące — a nie w płaskoszczytowy podbaldach, jak u łopianu większego; to druga kluczowa cecha rozpoznawcza. Okrywa koszyczka zbudowana z licznych, sztywnych, zielonych listków zakończonych haczykowato zagiętym kolcem — to owe „rzepy”, które czepiają się sierści i ubrań (haczyki łopianu były inspiracją dla wynalazku rzepu). Listki okrywy zwykle nagie lub tylko skąpo pajęczynowato owłosione (nie gęsto pajęczynowate jak u łopianu pajęczynowatego). Kwiaty wyłącznie rurkowate, purpurowofioletowe, ledwie wystające ponad okrywę. Owoc to podłużna, żeberkowana, brunatna niełupka z krótkim, szorstkim, łatwo odpadającym puchem kielichowym. Korzeń palowy, mięsisty, długi (do 60 cm), słabo rozgałęziony, szarobrunatny z zewnątrz, białawy i soczysty w przekroju.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie na siedliskach ruderalnych i nitrofilnych: na przychaciach, gruzowiskach, wysypiskach, rumowiskach, przy płotach, murach i oborach, na przydrożach, nasypach, ugorach, w zaroślach, na obrzeżach lasów i w wilgotnych, żyznych zaroślach nadrzecznych. Wskaźnik gleb zasobnych w azot — masowo zarasta miejsca, gdzie składuje się obornik lub gruz. Częsty w miastach i na terenach zaniedbanych.
Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, zasobna w azot, świeża do umiarkowanie wilgotnej, przede wszystkim GŁĘBOKA i niezbyt zbita — na glebie ciężkiej i płytkiej korzeń rośnie krzywy, rozwidlony i trudny do wykopania; na glebie piaszczysto-gliniastej, głęboko uprawionej, wychodzi prosty i długi. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5). Bardzo mrozoodporna w całej Polsce; roślina odporna na suszę dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu. Uprawiana bywa rzadko (w Japonii jako warzywo gobō), zwykle pozyskuje się ją ze stanowisk naturalnych. Nie zbierać z przychaci, gruzowisk, wysypisk, poboczy dróg, nasypów kolejowych i terenów przemysłowych — czyli z siedlisk, gdzie łopian rośnie najbujniej: korzeń palowy sięga głęboko i doskonale kumuluje metale ciężkie oraz azotany. Szukać roślin na czystych, żyznych obrzeżach zarośli, miedzach i skrajach lasów z dala od zabudowy i ruchu.
korzeń (Bardanae radix) — surowiec farmakopealny pozyskiwany z Arctium lappa, Arctium minus i Arctium tomentosum, traktowanych jako równorzędne; pomocniczo liść (Bardanae folium) i owoc (Bardanae fructus), stosowane w lecznictwie ludowym
Korzeń (surowiec główny) — wyłącznie z roślin PIERWSZOROCZNYCH, czyli takich, które mają jedynie rozetę liści i nie wybiły pędu kwiatowego; korzeń rośliny drugorocznej jest zdrewniały, pusty w środku, włóknisty i bezwartościowy. To najważniejsza zasada zbioru łopianu. Termin: jesień pierwszego roku (wrzesień–listopad, po zaschnięciu liści, gdy roślina odłożyła zapasy — zbiór jesienny daje surowiec najbogatszy w inulinę) albo wczesna wiosna drugiego roku (marzec–kwiecień, przed ruszeniem wegetacji i przed wybiciem pędu). Kopać szpadlem lub widłami, głęboko i z zapasem — korzeń bywa długi na pół metra i łatwo go przerwać. Liść — czerwiec–sierpień, młode, zdrowe blaszki, bez plam i przejawów mączniaka. Owoc (surowiec ludowy) — wrzesień–październik, z dojrzałych, brunatniejących koszyczków; zbierać w rękawicach, haczyki okrywy skutecznie kaleczą palce.
Korzeń: inulina jako składnik dominujący (zawartość rośnie w ciągu sezonu i jest najwyższa w korzeniu jesiennym — u łopianu należy do najwyższych wśród krajowych surowców), poliacetyleny (m.in. arktynal i pochodne tiofenowe — to im przypisuje się działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze), lignany (arktyina i arktygenina), gorycze (laktony seskwiterpenowe, m.in. arktiopikryna), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), fitosterole, garbniki, śluzy, sole mineralne (potas, żelazo), olejek eteryczny w niewielkiej ilości. Liść: gorycze, garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, śluzy. Owoc: olej tłusty (znaczna zawartość), lignany (arktyina), gorycze. Zawartości procentowych poza inuliną nie podajemy — surowiec nie jest pod tym względem jednolicie standaryzowany, a wartości silnie zależą od terminu zbioru.
Odwar z korzenia: 1–2 łyżki rozdrobnionego, suszonego korzenia na szklankę zimnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować pod przykryciem 5–10 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami. Kuracja dermatologiczna (trądzik, łojotok, egzema) wymaga cierpliwości — efekt widać dopiero po 4–6 tygodniach systematycznego picia, po czym robi się 2-tygodniową przerwę; łopian nie jest ziołem doraźnym. Nalewka: korzeń zalać alkoholem 40–50% w proporcji 1:5, macerować 2–3 tygodnie, przecedzić; stosować w mniejszych ilościach niż odwar, także zewnętrznie do przemywań. Olej łopianowy (do włosów): rozdrobniony świeży korzeń zalać olejem (najlepiej rzepakowym, słonecznikowym lub oliwą) w proporcji ok. 1:5, ogrzewać na łaźni wodnej 2–3 godziny w temperaturze ok. 60 °C albo macerować 3 tygodnie w cieple, przecedzić. Wcierać w skórę głowy 1–2 razy w tygodniu, na 1–2 godziny przed myciem, przy wypadaniu włosów i łupieżu — to najlepiej sprawdzone zastosowanie łopianu. Płukanka do włosów: mocny odwar z korzenia (2 łyżki na szklankę), do przemywania skóry głowy po umyciu. Okłady na skórę: mocny odwar do przemywania miejsc trądzikowych i wyprysków. Świeże liście sparzone wrzątkiem przykłada się na bolące stawy i stłuczenia. Młody korzeń pierwszoroczny jest jadalny — w Japonii to popularne warzywo (gobō), gotowane lub smażone.
Suszenie: korzeń dokładnie umyć szczotką pod bieżącą wodą (kopany z gliniastej gleby, jest bardzo brudny), NIE obierać ze skórki (poliacetyleny gromadzą się głównie w warstwach zewnętrznych), grubsze sztuki przekroić wzdłuż i pokroić w krążki lub słupki na świeżo — korzeń wysuszony w całości jest twardy jak drewno i praktycznie nie do pocięcia. Suszyć w temperaturze do 40–50 °C, w cieniu i przewiewie; suszony zbyt wolno lub w wilgoci szybko pleśnieje, bo jest mięsisty i wodnisty. Dobrze wysuszony korzeń jest twardy, kruchy, łamie się z trzaskiem, w przekroju szarobiały do żółtawego, o zapachu słabym, ziemistym, i smaku najpierw słodkawym (inulina), potem wyraźnie gorzkim. Zły surowiec: miękki, giętki, ciemny, o zapachu stęchłym albo pusty i włóknisty w środku (to znak, że pochodził z rośliny drugorocznej — surowiec bezwartościowy). Przechowywać do 12–24 miesięcy w szczelnych naczyniach, w suchym miejscu; korzeń jest higroskopijny i chętnie zawilgaca. Rozpoznanie i różnicowanie: trzy krajowe łopiany dają surowiec równorzędny, więc pomyłka między nimi nie jest błędem terapeutycznym — ale warto je odróżniać. Łopian mniejszy: koszyczki mniejsze (15–25 mm) w wydłużonym GRONIE, ogonek liścia PUSTY w środku, listki okrywy nagie. Łopian większy: koszyczki duże (30–40 mm) w płaskim PODBALDACHU, ogonek liścia PEŁNY. Łopian pajęczynowaty: koszyczki gęsto oplecione białą, pajęczynowatą wełną. Naprawdę groźna pomyłka dotyczy nie łopianów między sobą, lecz mylenia młodych rozet łopianu z rozetami żywokostu, dziewanny, a przede wszystkim z liśćmi podbiału i — potencjalnie śmiertelnie — z rośliną z rodzaju Petasites (lepiężnik, zawiera alkaloidy pirolizydynowe hepatotoksyczne). Rozstrzyga spód liścia (u łopianu szary, filcowaty), sercowata nasada i haczykowate koszyczki. Mieszanki: korzeń łopianu klasycznie łączy się z bratkiem polnym i pokrzywą (trądzik, skóra), z mniszkiem i ostropestem (wątroba, kuracja oczyszczająca), ze skrzypem i brzozą (moczopędnie). Najczęstszy błąd zielarski: kopanie korzenia z rośliny drugorocznej, z widoczną łodygą kwiatową — taki korzeń jest pusty i nadaje się tylko na kompost.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.