Lukrecja chińska

Opis

Lukrecja chińska to bliska krewna lukrecji gładkiej, o niemal identycznym profilu działania, ale odrębnym pochodzeniu i tradycji stosowania. Jej korzeń, znany jako gan cao („słodka trawa”), jest surowcem występującym w większej liczbie receptur medycyny chińskiej niż jakikolwiek inny — pełni w nich rolę harmonizującą: łagodzi ostrość pozostałych składników, osłania błony śluzowe i poprawia smak mieszanki. Za słodycz i za większość działania odpowiada glicyryzyna, saponina triterpenowa wielokrotnie słodsza od sacharozy. Surowiec działa wykrztuśnie, przeciwzapalnie, osłaniająco na żołądek i spazmolitycznie, ale przy dłuższym stosowaniu wywołuje efekt mineralokortykoidowy — zatrzymuje sód, wypłukuje potas i podnosi ciśnienie. W Polsce jest surowcem wyłącznie importowanym.

Wygląd

Bylina z rodziny bobowatych, wysokości 30–100 cm, o wzniesionej, rozgałęzionej łodydze pokrytej krótkim, gruczołowatym owłosieniem i drobnymi łuseczkami — pęd jest w dotyku lepkawy. Liście złożone, nieparzystopierzaste, długości 5–20 cm, o 7–17 listkach jajowatych lub eliptycznych, całobrzegich, tępo zakończonych, z krótkim ostrym koniuszkiem, o pierzastym użyłkowaniu; listki od spodu gruczołowato punktowane i lepkie. Ulistnienie skrętoległe. Kwiatostan to gęste, wzniesione grono wyrastające z kątów liści, długości 5–12 cm, złożone z drobnych kwiatów motylkowych barwy liliowej, fioletowoniebieskiej do bladofioletowej. Owoc to strąk — cecha diagnostyczna odróżniająca gatunek: u lukrecji chińskiej strąk jest sierpowato wygięty, silnie ściśnięty, gęsto pokryty kolczastymi gruczołkami i szczecinkami (u lukrecji gładkiej strąk jest prosty, gładki i nagi). Organ podziemny: gruby, walcowaty korzeń palowy z licznymi długimi rozłogami, z zewnątrz brunatny lub czerwonobrunatny, w przełomie jasnożółty, o włóknistej strukturze i wyraźnie słodkim smaku.

Gdzie rośnie

Gatunek stepowy i półpustynny, pochodzący z północnych Chin (Mongolia Wewnętrzna, Gansu, Xinjiang, Shanxi), Mongolii, Syberii i Kazachstanu, gdzie rośnie na suchych stepach, piaszczystych zboczach, na obrzeżach pól i na glebach zasolonych. Główny surowiec pochodzi z dzikich zbiorów i z upraw w północnych Chinach; ze względu na nadmierną eksploatację stanowisk dzikich w Chinach zbiór bywa reglamentowany. W Polsce gatunek nie występuje w naturze; do kraju trafia jako suszony korzeń w plastrach lub sproszkowany, importowany z Chin. Sporadycznie uprawiany w kolekcjach.

Warunki

Stanowisko pełne słońce, otwarte i ciepłe. Gleba lekka, piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, głęboka, przepuszczalna, raczej sucha; roślina dobrze znosi gleby zasadowe i zasolone (pH obojętne do zasadowego, 7,0–8,5) — na ciężkich, mokrych glebach korzeń gnije i traci wartość. Wybitnie odporna na suszę dzięki bardzo głębokiemu systemowi korzeniowemu. Mrozoodporna, znosi surowe zimy kontynentalne, więc w polskim gruncie zimowałaby bez problemu, ale nasze wilgotne, chłodne lata i ciężkie gleby nie sprzyjają wytworzeniu korzenia bogatego w glicyryzynę. Surowiec zbiera się z roślin co najmniej 3–4-letnich. Nie zbierać surowca z upraw nawożonych intensywnie azotem ani z terenów skażonych — korzeń, sięgający głęboko, kumuluje metale ciężkie; badania importowanego surowca lukrecjowego wielokrotnie wykazywały przekroczenia.

Surowiec

korzeń i rozłogi (Glycyrrhizae uralensis radix et rhizoma, chiń. gan cao); w handlu także wyciąg gęsty i sproszkowany, ekstrakt deglicyryzynowany (DGL)

Termin zbioru

Korzeń z rozłogami — jesienią (wrzesień–listopad), po zaschnięciu części nadziemnej, gdy zawartość glicyryzyny jest najwyższa; dopuszczalny również zbiór wczesną wiosną przed ruszeniem wegetacji, ale daje surowiec uboższy. Zbiera się wyłącznie z roślin przynajmniej trzyletnich — młodsze korzenie są cienkie, mało słodkie i bezwartościowe. Korzenie wykopuje się głęboko (schodzą na ponad metr), oczyszcza z ziemi, obcina drobne korzonki, grubsze sztuki tnie wzdłuż lub w ukośne plastry i suszy. Część surowca w Chinach jest przed suszeniem skrobana z kory (surowiec „obrany”, jaśniejszy). Ziele nie jest surowcem.

Skład chemiczny

Saponiny triterpenowe: glicyryzyna (kwas glicyryzynowy, występujący jako sole potasowe i wapniowe) — składnik główny, odpowiedzialny za słodycz i za większość działania, oraz za działania niepożądane; jej aglikonem jest kwas glicyretynowy (glicyretynowy 18β). Flawonoidy i izoflawony: likwirytyna, izolikwirytyna, likwirytygenina, izolikwirytygenina, likochalkony, glabrydyna (w mniejszej ilości niż u G. glabra) — odpowiadają za działanie spazmolityczne, przeciwzapalne i przeciwwrzodowe. Ponadto: kumaryny, polisacharydy (skrobia w dużej ilości), asparagina, olejek eteryczny w śladowych ilościach, sterole, kwasy fenolowe, sole mineralne. Zawartość glicyryzyny zależy od wieku rośliny, siedliska i terminu zbioru — dlatego preparaty standaryzuje się na glicyryzynę.

Właściwości

• Wykrztuśnie i przeciwkaszlowo (upłynnia wydzielinę oskrzelową, pobudza ruch rzęsek nabłonka) — klasyczny składnik mieszanek na kaszel i nieżyty dróg oddechowych. Osłaniająco i przeciwwrzodowo: pobudza wydzielanie śluzu żołądkowego i wydłuża życie komórek nabłonka, chroniąc błonę śluzową — stąd zastosowanie przy nadkwaśności, zgadze i chorobie wrzodowej (w tym wskazaniu zwykle w postaci DGL). Przeciwzapalnie i przeciwalergicznie — kwas glicyretynowy hamuje rozkład kortyzolu, wywołując efekt „kortykoidopodobny”. Rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Przeciwwirusowo i immunomodulująco (opisywane m.in. dla glicyryzyny), hepatoprotekcyjnie. W medycynie chińskiej gan cao „harmonizuje” recepturę: łagodzi toksyczność i ostrość innych surowców, wzmacnia qi śledziony i uśmierza ból; dodaje się go do większości klasycznych mieszanek. Smakowo — silny środek słodzący i maskujący gorycz.

Zastosowanie

Odwar: około 1 łyżeczki rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotować 10–15 minut pod przykryciem, odstawić na kwadrans, przecedzić. Pić 1–2 razy dziennie, po posiłku. KLUCZOWE OGRANICZENIE: lukrecji nie stosuje się długotrwale — kuracja nie powinna przekraczać 4–6 tygodni bez przerwy, a przy większych ilościach surowca krócej; przekroczenie tego czasu grozi rzekomym hiperaldosteronizmem (obrzęki, wzrost ciśnienia, spadek potasu). W mieszankach ziołowych lukrecja występuje zwykle jako składnik pomocniczy w niewielkim udziale (kilka–kilkanaście procent masy mieszanki) i tak stosowana jest bezpieczniejsza niż jako surowiec pojedynczy. Do długotrwałego stosowania przy dolegliwościach żołądkowych używa się wyciągu deglicyryzynowanego (DGL), pozbawionego glicyryzyny, a więc i działań niepożądanych. Nalewka i wyciągi gęste — dawkować zgodnie z zaleceniami producenta. Podczas kuracji zadbać o podaż potasu w diecie i ograniczyć sól.

Uwagi dla zielarza

Korzeń suszyć w temperaturze do 40–50 °C, pocięty wzdłuż lub w ukośne plastry — gruby, mięsisty korzeń schnie długo i przy suszeniu w wilgotnym powietrzu pleśnieje od środka. Dobry surowiec: w przełomie żółty (nie brunatny ani szary), włóknisty, twardy, o wyraźnie i długo utrzymującym się słodkim smaku — brak słodyczy oznacza surowiec z młodej rośliny lub zwietrzały. Przechowywać do 3 lat w suchym, ciemnym miejscu; korzeń jest higroskopijny i po nawilgnięciu klei się i pleśnieje. Mielić bezpośrednio przed użyciem. Lukrecja bardzo silnie dominuje smakowo — w mieszance wystarczy jej niewiele, przedawkowana czyni napar mdląco słodkim. Odróżnienie od lukrecji gładkiej (Glycyrrhiza glabra): pewną cechą jest owoc — u G. uralensis strąk jest sierpowato wygięty i gęsto kolczasto owłosiony, u G. glabra prosty i nagi; korzeń G. uralensis bywa grubszy i ciemniejszy z zewnątrz. W praktyce zielarskiej oba gatunki są stosowane zamiennie i mają zbliżony profil działania oraz te same przeciwwskazania — nie traktuj „chińskiej” jako łagodniejszej. Mieszanki: z prawoślazem i podbiałem (kaszel), z rumiankiem i melisą (żołądek), w recepturach TCM praktycznie z każdym surowcem jako składnik harmonizujący. Uwaga na jakość importu — badać surowiec pod kątem metali ciężkich.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem