Lepidium meyenii
Andyjska roślina kapustowata o zgrubiałym hypokotylu, stosowana jako surowiec wzmacniający, poprawiający wydolność i wspierający libido oraz płodność.
Maca to niepozorna, przyziemna roślina z rodziny kapustowatych, uprawiana na płaskowyżach Andów peruwiańskich na wysokości ponad 3800 m n.p.m. — w warunkach ekstremalnych: silnego promieniowania UV, wiatru i nocnych mrozów. Surowcem jest zgrubiały hypokotyl z korzeniem, przypominający wyglądem rzepę, suszony i mielony na proszek. Za działanie odpowiadają swoiste dla gatunku związki: glukozynolany, makamidy i makaeny oraz alkaloidy zwane makainami. Maca uchodzi za adaptogen — surowiec wzmacniający, poprawiający wydolność fizyczną, wspierający libido i płodność oraz łagodzący dolegliwości okresu menopauzy, przy czym — co ważne — nie zawiera hormonów roślinnych i nie działa hormonalnie w sensie dostarczania fitoestrogenów. W Polsce dostępna wyłącznie jako proszek lub ekstrakt importowany z Peru.
Roślina zielna, dwuletnia lub jednoroczna w uprawie, o pokroju bardzo niskim, poduszkowatym i przyziemnym — nadziemna część rzadko przekracza 10–20 cm wysokości, płasko rozpostarta przy ziemi (przystosowanie do lodowatego wiatru wysokogórskiego). Liście zebrane w gęstą, przylegającą do gruntu rozetę, drobne, pierzastodzielne lub głęboko wcinane, ciemnozielone, o ogonkach rozszerzonych u nasady; liście łodygowe drobniejsze. Kwiatostan to typowe dla kapustowatych grono, niepozorne, złożone z bardzo drobnych, czterokrotnych kwiatów o białawych lub zielonkawobiałych płatkach ułożonych krzyżowo. Owoc — cecha rodziny — to łuszczynka: mała, jajowata, dwukomorowa, zawierająca po dwa drobne, żółtawoczerwone nasiona. Organ podziemny i najważniejsza cecha diagnostyczna: zgrubiały hypokotyl przechodzący w korzeń palowy, kształtu odwrotnie gruszkowatego lub rzepowatego, średnicy 3–8 cm, z wierzchołkiem wciśniętym i wieńcem rozety liściowej na szczycie; jego barwa zależy od ekotypu — od kremowożółtej (najpospolitsza, najłagodniejsza w smaku) przez czerwoną i fioletową po czarną. Miąższ białawy, twardy, o ostrym, ziemisto-musztardowym zapachu po przekrojeniu.
Gatunek endemiczny dla wysokogórskiej strefy puna w środkowych Andach Peru — przede wszystkim region Junín, płaskowyż wokół jeziora Junín, oraz Pasco, na wysokościach 3800–4500 m n.p.m. Rośnie i jest uprawiana w warunkach, w których niemal żadna inna roślina uprawna nie przetrwa: przy silnym nasłonecznieniu UV, wietrze, dużych dobowych amplitudach temperatury i nocnych przymrozkach. W Polsce nie występuje ani dziko, ani w uprawie towarowej — surowiec sprowadzany jest w postaci suszonej i mielonej z Peru (część rynku stanowi też surowiec uprawiany w Chinach, zwykle niższej jakości i o innym profilu składników). Uprawy poza andyjską puną dają surowiec uboższy w związki czynne.
Stanowisko pełne słońce, otwarte, chłodne, o wysokiej insolacji. Gleba przepuszczalna, kamienista lub piaszczysto-gliniasta, uboga do umiarkowanie żyznej, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego; nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i podmokłych — hypokotyl gnije. Roślina wymaga niskich temperatur i dużych amplitud dobowych; w ciepłym, nizinnym klimacie rośnie, ale wytwarza mały, ubogi hypokotyl. Mrozoodporna — znosi przymrozki, które są dla niej warunkiem normalnym. Uprawa jest bardzo wyczerpująca dla gleby, dlatego w Peru pole po macy pozostawia się na wiele lat odłogiem. W polskich warunkach uprawa jest teoretycznie możliwa, ale nie daje surowca porównywalnego z andyjskim. Nie kupować proszku niewiadomego pochodzenia — na rynku „superfoods” maca bywa rozcieńczana tańszymi mączkami; wybierać surowiec peruwiański z deklaracją pochodzenia i badaniem czystości mikrobiologicznej.
zgrubiały hypokotyl z korzeniem (Lepidii meyenii radix / hypocotylus), w handlu przede wszystkim susz sproszkowany oraz proszek żelatynizowany i ekstrakty
Hypokotyl z korzeniem — wykopywany po 7–9 miesiącach od siewu, w Peru zwykle od maja do lipca (tamtejsza pora sucha), gdy rozeta liściowa zaczyna zamierać, a hypokotyl osiąga pełną wielkość. Wykopuje się ręcznie, otrząsa z ziemi i — co istotne dla jakości — poddaje tradycyjnemu suszeniu na wolnym powietrzu, na słońcu i mrozie, przez kilka tygodni do kilku miesięcy; ten proces (naprzemienne zamarzanie i odparowywanie) uznaje się w Peru za konieczny do uzyskania pełnowartościowego surowca i za odpowiedzialny za wykształcenie się charakterystycznego składu i słodkawego smaku. Świeży hypokotyl nie jest w tradycji spożywany na surowo. Nasiona zbiera się z roślin pozostawionych na drugi rok. Liście bywają lokalnie jadane, ale nie są surowcem handlowym.
Glukozynolany (m.in. glukotropeolina i jej pochodne benzylowe) oraz powstające z nich izotiocyjaniany — grupa typowa dla kapustowatych, uznawana za istotną dla działania na płodność i libido. Związki swoiste dla gatunku: makamidy (amidy kwasów tłuszczowych) i makaeny (nienasycone kwasy tłuszczowe), a także alkaloidy imidazolowe zwane makainami — to one są uważane za nośnik działania adaptogennego i wpływu na oś podwzgórze–przysadka. Ponadto: sterole roślinne (β-sitosterol, kampesterol, stigmasterol), glukozynolan-pochodne benzyloaminy, polifenole i flawonoidy, aminokwasy (w tym arginina), skrobia (główny składnik masy suchej), błonnik, witaminy z grupy B i C, składniki mineralne — potas, wapń, żelazo, cynk, miedź, magnez, selen. Maca NIE zawiera hormonów ani klasycznych fitoestrogenów — działa pośrednio, poprzez regulację osi hormonalnej, nie przez dostarczanie hormonów.
Proszek: zwyczajowa dawka to około 1,5–3 g dziennie, dodawane do koktajlu, jogurtu, owsianki lub napoju roślinnego; niektóre schematy stosują większe ilości, ale zaczynać należy od małej dawki i obserwować reakcję organizmu. Przyjmować rano lub przed południem — surowiec działa pobudzająco i wieczorem może utrudniać zasypianie. Nie zaparzać wrzątkiem jak zioła: maca nie jest surowcem naparowym, podaje się ją jako proszek, ewentualnie w krótkim, gotowanym napoju (tradycyjnie w Peru gotowana z wodą i mlekiem — mazamorra). Proszek żelatynizowany (poddany obróbce cieplnej usuwającej skrobię) jest lepiej tolerowany przez osoby z wrażliwym żołądkiem i łatwiej przyswajalny. Nie stosować surowego, niesuszonego korzenia. Kuracja ma charakter cykliczny: 6–12 tygodni stosowania, następnie kilkutygodniowa przerwa. Efektów nie należy oczekiwać natychmiast — działanie buduje się przez kilka tygodni regularnego przyjmowania. Wybór ekotypu dopasować do celu (żółta — ogólnie wzmacniająco, czarna — wydolność i płodność, czerwona — menopauza i prostata).
Kluczowa dla jakości jest obróbka po zbiorze: tradycyjnie suszona maca (na słońcu i mrozie, przez tygodnie) daje surowiec o pełnym profilu i słodkawym, karmelowo-ziemistym zapachu. Surowiec suszony przemysłowo w wysokiej temperaturze traci część związków lotnych i pachnie „spalenizną”. Dobry proszek jest kremowobeżowy do jasnobrunatnego, drobno zmielony, o wyraźnym, ostrawo-ziemistym zapachu przypominającym musztardę lub rzepę — to zapach glukozynolanów i jest oznaką żywego surowca. Proszek bezwonny i mdły jest bezwartościowy. Przechowywać szczelnie, w suchym i ciemnym miejscu, do 2 lat; wilgoć powoduje zbrylanie i pleśń. NAJCZĘSTSZE BŁĘDY: (1) zaparzanie macy wrzątkiem jak zioła — glukozynolany i makamidy nie są odporne na długie gotowanie, a surowiec nie jest naparowy; (2) branie jej wieczorem — bezsenność; (3) zaczynanie od dużej dawki — częste wzdęcia i dyskomfort żołądkowy przy proszku niezżelatynizowanym; (4) oczekiwanie efektu hormonalnego — maca nie podnosi testosteronu i nie zawiera fitoestrogenów, mimo powszechnych deklaracji marketingowych. Kupując, sprawdzaj ekotyp i pochodzenie: surowiec chiński bywa tańszy, ale ma inny profil składników. Mieszanki: z lucumą lub kakao (maskowanie ostrego smaku), z żeń-szeniem, różeńcem lub ashwagandhą (kuracje wzmacniające). Uwaga: maca jest kapustowatą i zawiera glukozynolany goitrogenne — patrz przeciwwskazania.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.