Mydlnica lekarska

Opis

Mydlnica lekarska zawdzięcza nazwę temu, że jej korzeń i ziele pienią się w wodzie — przed epoką mydła kupnego prano nią delikatne tkaniny, a do dziś używa się jej do czyszczenia zabytkowych tekstyliów i gobelinów. W ziołolecznictwie surowcem jest kłącze z korzeniami, zawierające duże ilości saponin triterpenowych o silnym działaniu wykrztuśnym. Jest to jednak roślina silnie działająca: te same saponiny drażnią błony śluzowe, a wchłonięte do krwi mają właściwości hemolityczne, czyli niszczą krwinki czerwone. Z tego powodu mydlnica nie jest surowcem dla początkujących i wypadła z powszechnego użycia na rzecz łagodniejszej lukrecji i pierwiosnka. Stosowana bywa przede wszystkim jako składnik mieszanek wykrztuśnych i w preparatach aptecznych.

Wygląd

Bylina kłączowa wysokości 30–90 cm, tworząca zwarte, rozrastające się kępy i płaty. Łodyga wzniesiona, obła, sztywna, w górnej części rozgałęziona, nabrzmiała i wyraźnie zgrubiała w węzłach, naga lub słabo owłosiona, często czerwonawo nabiegła. Liście naprzeciwległe, siedzące lub bardzo krótkoogonkowe, eliptyczne do jajowatolancetowatych, długości 5–10 cm, całobrzegie, nagie, o charakterystycznym użyłkowaniu — trzy (rzadziej pięć) wyraźnych, równoległych nerwów biegnących od nasady do wierzchołka blaszki; to cecha diagnostyczna. Kwiatostan szczytowy, rozgałęziony, wierzchotkowaty, zbity, tworzący luźną wiechę. Kwiaty duże, średnicy 2,5–4 cm, pachnące zwłaszcza wieczorem (zapylane przez zmierzchnice), o kielichu zrosłodziałkowym, rurkowatym, walcowatym, długości 1,5–2 cm, i pięciu bladoróżowych lub białoróżowych płatkach z długim paznokciem, na końcu tępo zaokrąglonych lub płytko wyciętych, często odgiętych i skręconych; u koronki drobne przykoronki. Owoc to torebka otwierająca się czterema ząbkami na szczycie, zawierająca liczne czarne, nerkowate nasiona. Organ podziemny — długie, pełzające, silnie rozgałęzione kłącze z licznymi rozłogami i korzeniami, z zewnątrz czerwonobrunatne do żółtobrunatnego, wewnątrz białawe lub żółtawe, o gorzkim, drapiącym w gardle smaku i pieniące się przy roztarciu z wodą.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek pospolity na całym niżu i w niższych położeniach górskich, uznawany za archeofit. Rośnie na siedliskach ruderalnych i półnaturalnych: przydrożach, nasypach kolejowych, wałach, na przychaciach i przypłociach, w zaroślach, na przydrożnych skarpach, obrzeżach pól, w zaniedbanych ogrodach oraz — szczególnie chętnie — na kamienistych i żwirowych brzegach rzek oraz w nadrzecznych zaroślach wierzbowych i topolowych. Częsta na obszarach nadwiślańskich, w dolinach Odry, Warty, Bugu i Sanu. Bywa też uprawiana ozdobnie (odmiany o kwiatach pełnych) i dziczeje z ogrodów.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego. Gleba przepuszczalna, piaszczysta lub żwirowata, przeciętnie żyzna, świeża do umiarkowanie suchej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–8,0) — lubi podłoża wapienne i żwirowe. Znosi suszę, ubóstwo gleby i zaniedbanie; źle rośnie na glebach ciężkich, zlewnych i podmokłych. W pełni mrozoodporna w warunkach polskich, zimuje bez okrywy. W uprawie należy pamiętać, że rozrasta się agresywnie kłączami i potrafi opanować rabatę — sadzić w ograniczniku albo w miejscu, gdzie może się rozejść. Rozmnażać przez podział kłączy wiosną lub jesienią, także z nasion. Nie zbierać z nasypów kolejowych i poboczy dróg — to jej ulubione siedliska, a jednocześnie miejsca skażone metalami ciężkimi, herbicydami i pyłem; nie zbierać także z brzegów rzek poniżej zrzutów ścieków.

Surowiec

kłącze z korzeniami (Saponariae rubrae radix — tzw. korzeń mydlnicowy czerwony, właściwy surowiec z Saponaria officinalis); rzadziej ziele (Saponariae herba). Uwaga terminologiczna: w starszych recepturach „korzeń mydlnicowy biały” (Saponariae albae radix / Radix Gypsophilae) pochodzi z innej rośliny — łyszczca (Gypsophila), nie z mydlnicy.

Termin zbioru

Kłącze z korzeniami — jesienią, we wrześniu i październiku, po zakończeniu wegetacji i zaschnięciu części nadziemnej, gdy zawartość saponin jest najwyższa; alternatywnie bardzo wczesną wiosną (marzec–kwiecień), przed ruszeniem wegetacji. Wykopywać szpadlem, sięgając głęboko, bo kłącza rozchodzą się szeroko i płytko na boki; otrząsnąć z ziemi, opłukać szybko w zimnej wodzie (nie moczyć — saponiny są rozpuszczalne w wodzie i wypłukują się z surowca), grubsze kłącza przekroić wzdłuż. Zbierać wyłącznie z roślin dobrze wykształconych, co najmniej dwuletnich. Ziele — w pełni kwitnienia, od czerwca do sierpnia, ścinając górne części pędów; surowiec o wyraźnie mniejszej zawartości saponin niż kłącze i o mniejszym znaczeniu.

Skład chemiczny

Saponiny triterpenowe typu oleananu w wysokiej zawartości — główna i decydująca grupa związków w kłączu (saponarozydy, saponozydy z aglikonem gipsogeniny i kwasu chinowowego); to one odpowiadają zarówno za działanie wykrystuśne, jak i za drażniący oraz hemolityczny profil surowca. Ponadto: cukry (m.in. saponaryna, glikozyd flawonoidowy), flawonoidy, kwasy fenolowe, śluzy, żywice, sole mineralne, niewielkie ilości garbników. W nasionach dodatkowo saponiny w wysokim stężeniu. Zawartość saponin jest znacznie wyższa w kłączu niż w zielu i podlega dużym wahaniom sezonowym.

Właściwości

• Wykrztuśne (expectorans) o mechanizmie odruchowym — saponiny drażnią zakończenia nerwowe błony śluzowej żołądka, co odruchowo, drogą nerwu błędnego, wzmaga wydzielanie rzadkiej wydzieliny w oskrzelach; gęsta plwocina ulega upłynnieniu i staje się łatwiejsza do odkrztuszenia. To klasyczny surowiec wykrztuśny przy suchym, męczącym kaszlu, zapaleniu oskrzeli i nieżytach dróg oddechowych z zalegającą, lepką wydzieliną. Ponadto: moczopędne, napotne, żółciopędne, pobudzające przemianę materii — dawniej stosowana w tzw. kuracjach oczyszczających. Saponiny zwiększają przepuszczalność błon komórkowych, co ułatwia wchłanianie innych substancji czynnych z mieszanki — mydlnica bywa dodawana do ziołowych mieszanek właśnie w tej roli. Zewnętrznie: przeciwzapalnie, przeciwświądowo i przeciwłojotokowo — odwar do przemywania skóry przy trądziku, łojotoku, łuszczycy i egzemie, do mycia włosów przy przetłuszczaniu. Trzeba jednak wyraźnie powiedzieć, że saponiny wchłonięte do krwiobiegu działają hemolitycznie — rozpuszczają błony erytrocytów — i to ryzyko wyznacza granice stosowania surowca. Odwar bardzo silnie się pieni.

Zastosowanie

Surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego, długotrwałego stosowania ani do „ziołowych kuracji na własną rękę”; stosowany rozważnie, krótko i w małych ilościach, najlepiej jako składnik mieszanek, a w postaci gotowych preparatów wyłącznie tych z apteki, o standaryzowanej zawartości saponin. Wewnętrznie (wykrztuśnie, wyłącznie doraźnie i krótko, do kilku dni, najlepiej po konsultacji z zielarzem lub lekarzem): mydlnica występuje w mieszankach wykrztuśnych w niewielkim udziale — nie stanowi w nich surowca głównego. Odwaru z samego kłącza nie zaleca się pić bez wskazania; nadmiar wywołuje pieczenie w gardle, nudności, wymioty i biegunkę, a przy większych ilościach zatrucie. Nie stosować dłużej niż kilka dni i nie łączyć kolejnych kuracji bez przerwy. Zewnętrznie (postać najbezpieczniejsza i najbardziej godna polecenia): odwar z 1 łyżki rozdrobnionego kłącza na 2 szklanki wody, gotować 10–15 minut, odstawić, przecedzić — używać do przemywania skóry łojotokowej i trądzikowej, do okładów przy świądzie i wypryskach, do płukania włosów przy przetłuszczaniu, a także jako naturalny środek piorący do delikatnych i zabytkowych tkanin. Nie stosować odwaru na skórę uszkodzoną, otwarte rany ani na błony śluzowe — saponiny są drażniące i przez uszkodzoną barierę wchłaniają się do krwi. Nie podawać dzieciom.

Uwagi dla zielarza

Kłącza po wykopaniu opłukać BARDZO szybko w zimnej, bieżącej wodzie i nigdy nie moczyć — saponiny są dobrze rozpuszczalne w wodzie i długa kąpiel wypłukuje z surowca to, po co się go zbiera. Grubsze kłącza przekroić wzdłuż, cieńsze zostawić w całości. Suszyć w temperaturze do 40–45 °C, w przewiewie; surowiec dobrze wysuszony jest twardy, łamliwy, z zewnątrz czerwonobrunatny, na przełomie białawy lub żółtawy, o gorzkim, drapiącym smaku i przy roztarciu z wodą mocno się pieni — brak pienienia oznacza surowiec bezwartościowy albo wypłukany. Sproszkowany surowiec silnie drażni błonę śluzową nosa i drogi oddechowe — mielić i przesypywać w masce i okularach, bo pył wywołuje kichanie, łzawienie i kaszel; nie jest to nadgorliwość, tylko standard pracy z saponinami. Przechowywać w szczelnych naczyniach do 2–3 lat (surowiec korzeniowy jest stosunkowo trwały). Uwaga na nazewnictwo w starych recepturach: „korzeń mydlnicowy czerwony” (Radix Saponariae rubrae) to mydlnica lekarska, natomiast „korzeń mydlnicowy biały” (Radix Saponariae albae) pochodzi z łyszczca (Gypsophila paniculata / G. arrostii) — inna roślina o innym profilu saponin; jeśli receptura nie precyzuje, którą, nie zgadywać. Odróżnienie w terenie: mydlnicę rozpoznaje się po zgrubiałych węzłach łodygi, naprzeciwległych liściach z trzema równoległymi nerwami i długim, rurkowatym kielichu; mylona bywa z lepnicą (Silene) — ta ma kielich rozdęty, baniasty i płatki głęboko wcięte, oraz z firletką i goździkami. Roślinę odmian pełnokwiatowych z ogrodów można zbierać, ale surowiec z roślin uprawnych bywa uboższy w saponiny niż ze stanowisk dziko rosnących na żwirowiskach. Mieszanki: mydlnica w niewielkim udziale wchodzi w skład mieszanek wykrztuśnych z podbiałem, tymiankiem, babką, prawoślazem i lukrecją — prawoślaz i lukrecja łagodzą jej drażniące działanie na śluzówkę żołądka; nigdy nie stanowi w mieszance surowca dominującego. Nie parzyć w naczyniach, w których gotuje się codzienne herbaty — piana jest uporczywa i trudna do usunięcia.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem