Melilotus officinalis
Miododajna roślina motylkowa o zapachu świeżego siana, główny krajowy surowiec kumarynowy stosowany w niewydolności żylnej i obrzękach limfatycznych.
Nostrzyk żółty to jedno z niewielu polskich ziół o wyraźnym, ukierunkowanym działaniu na układ żylny i limfatyczny. Jego wizytówką jest kumaryna — związek, który powstaje dopiero podczas suszenia z bezwonnego prekursora i nadaje surowcowi charakterystyczny, słodki zapach świeżo skoszonego siana. Ziele nostrzyku jest surowcem farmakopealnym (Meliloti herba), używanym w leczeniu przewlekłej niewydolności żylnej, żylaków, obrzęków limfatycznych i hemoroidów, a zewnętrznie — w postaci okładów na stłuczenia i zastoje. Roślina jest jednocześnie znakomitą rośliną miododajną i nawozem zielonym wiążącym azot. Kluczową sprawą warsztatową jest prawidłowe suszenie: surowiec zbutwiały lub zapleśniały wytwarza dikumarol, silny antykoagulant, który powodował masowe krwotoki u bydła karmionego zepsutym sianem nostrzykowym.
Roślina dwuletnia, rzadziej jednoroczna, o wysokości 60–150 cm, na żyznych siedliskach nawet do 2 m; pokrój wyprostowany, silnie rozgałęziony, luźny, „miotlasty”. Łodyga wzniesiona, obła, delikatnie bruzdowana, naga lub prawie naga, u nasady drewniejąca, w środku często pusta. Liście skrętoległe, trójlistkowe (jak u koniczyny) — cecha rodziny; listki podłużnie eliptyczne do lancetowatych, o brzegu wyraźnie i regularnie ząbkowanym (nie całobrzegim!), listek środkowy osadzony na wyraźnie dłuższym ogonku niż dwa boczne; przylistki wąskie, szydlaste, całobrzegie lub z jednym ząbkiem u nasady. Kwiatostan to długie (5–10 cm), wąskie, luźne, zwisająco wygięte grono wyrastające z kątów liści, złożone z 30–70 drobnych kwiatów. Kwiat motylkowy, długości 5–7 mm, jasno- lub złocistożółty, o żagielku wyraźnie dłuższym od skrzydełek, a skrzydełkach dłuższych od łódeczki — to cecha diagnostyczna odróżniająca gatunek od nostrzyku wyniosłego (M. altissimus), u którego wszystkie płatki są mniej więcej równej długości. Owoc: drobny, jajowaty, nagi strąk długości 3–5 mm, poprzecznie pomarszczony, dojrzały brunatny do oliwkowego, zwykle jednonasienny, nierozpękający. Korzeń palowy, silny, głęboko sięgający (nawet ponad 1 m), z brodawkami korzeniowymi bakterii wiążących azot. Cała roślina po zerwaniu i podeschnięciu wydziela intensywny, słodkawy zapach kumaryny.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po pogórze. Rośnie na siedliskach ruderalnych i otwartych, suchych: na przydrożach, nasypach kolejowych i drogowych, wysypiskach, gruzowiskach, ugorach, w żwirowniach i piaskowniach, na miedzach, suchych murawach i przydrożnych skarpach, chętnie na podłożu wapiennym i zasolonym (dobrze znosi zasolenie poboczy). Jako roślina pionierska pierwsza zasiedla świeże nasypy i tereny poprzemysłowe. Bywa też uprawiany na nawóz zielony i jako roślina miododajna.
Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe, otwarte — w cieniu wylega i słabo kwitnie. Gleba przepuszczalna, przewiewna, raczej uboga niż żyzna: piaszczysta, żwirowa, gliniasto-kamienista, także gruzowa; wybitnie znosi susze i podłoża zasolone. Odczyn od obojętnego do zasadowego (pH ok. 6,5–8,0) — na glebach silnie kwaśnych rośnie źle i nie zawiązuje brodawek korzeniowych. Wymaga suchego podłoża; na stanowiskach podmokłych gnije korzeń. Pełna mrozoodporność w Polsce (strefy 3–4), zimuje w formie rozety liściowej i korzenia palowego, kwitnie w drugim roku. Nie zbierać z poboczy dróg i nasypów kolejowych — czyli dokładnie z tych miejsc, gdzie rośnie najobficiej: nostrzyk kumuluje metale ciężkie (ołów, kadm) i sól drogową, a bywa opryskiwany herbicydami przy utrzymaniu torowisk. Szukać stanowisk oddalonych co najmniej 100 m od ruchliwych dróg — na ugorach, miedzach i suchych murawach.
ziele (Meliloti herba) — kwitnące, ulistnione szczyty pędów; rzadziej sam kwiat (Meliloti flos)
Ziele — zbiera się w pełni kwitnienia, od czerwca do sierpnia (szczyt: lipiec), w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy i przed południowym upałem. Ścina się sekatorem lub sierpem górne, kwitnące i ulistnione części pędów o długości 20–40 cm, odrzucając zdrewniałe, dolne odcinki łodygi — one nie mają wartości, a wydłużają suszenie. Roślina po ścięciu odrasta i w sprzyjających warunkach daje drugi, słabszy pokos we wrześniu. Kwiat — zbierany osobno, gdy grona są w pełni rozkwitu, przez oberwanie kwiatostanów; surowiec cenniejszy, ale pracochłonny. Nasienie do wysiewu — od sierpnia do września, gdy strąki brunatnieją.
Glikozydy kumarynowe, przede wszystkim melilotozyd, z którego w trakcie więdnięcia i suszenia — pod wpływem enzymów uwalnianych z uszkodzonych komórek — powstaje wolna kumaryna nadająca surowcowi zapach siana; melilotyna i kwas o-kumarowy; flawonoidy (pochodne kemferolu i kwercetyny); saponiny; garbniki; śluzy; kwasy fenolowe; olejek eteryczny w niewielkiej ilości; cholina; alantoina; sole potasu. W surowcu prawidłowo wysuszonym nie ma dikumarolu — powstaje on dopiero wtedy, gdy wilgotne ziele pleśnieje, a grzyby (Penicillium, Aspergillus) przekształcają kumarynę w 4-hydroksykumarynę, a następnie w dikumarol o silnym działaniu przeciwzakrzepowym.
Napar wewnętrznie: 1 łyżeczka (ok. 2 g) rozdrobnionego suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, przecedzić. Pić 1–2 razy dziennie, między posiłkami, w kuracji trwającej 3–4 tygodnie, po czym zrobić przerwę. Nostrzyku nie stosuje się w dużych dawkach ani przewlekle bez przerw — kumaryna w nadmiarze obciąża wątrobę i wywołuje bóle głowy. Ze względu na kumarynę praktyczne dawkowanie ziela dobiera się ostrożnie i raczej zaniża; nie zwiększać ilości surowca „na własną rękę”. W praktyce nostrzyk najczęściej podaje się nie samodzielnie, lecz jako składnik mieszanki (10–20% masy) razem z ziołami żylnymi. Nalewka: 1 część suszonego ziela na 5 części alkoholu ok. 40–45%, macerować 2 tygodnie, wstrząsając; przyjmować kilkanaście–kilkadziesiąt kropli 2 razy dziennie w niewielkiej ilości wody, według wskazań specjalisty. Zewnętrznie (główny, najbezpieczniejszy sposób użycia): okłady z ciepłego, mocnego naparu (2 łyżki ziela na szklankę wody) na stłuczenia, obrzęknięte nogi, zastoje limfatyczne i zapalenia żył powierzchownych; kąpiele nóg z odwaru; maść lub olej nostrzykowy (ziele macerowane w oleju przez 3–4 tygodnie) wcierany ku sercu przy uczuciu ciężkich nóg. Kompres nostrzykowy jest klasyką dawnego zielarstwa przy „twardych naciekach” i obrzękach.
Najważniejsza rzecz w warsztacie: suszenie. Ziele zbiera się w suchy dzień i suszy szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu i silnym przewiewie, w temperaturze do 35 °C (nie przekraczać 40 °C — kumaryna jest lotna i ucieka wraz z aromatem). Zapach kumaryny pojawia się dopiero podczas więdnięcia, więc świeże, bezwonne ziele to normalne zjawisko, a nie zły surowiec. Surowiec ZAPLEŚNIAŁY, zbutwiały, zbrylony, o zapachu stęchłym lub ciemnobrunatnej barwie należy bezwzględnie wyrzucić — to w nim powstaje dikumarol, przyczyna „choroby nostrzykowej bydła” i krwotoków wewnętrznych. Nigdy nie suszyć nostrzyku w grubym stosie ani w wilgotnym pomieszczeniu i nigdy nie pakować surowca niedosuszonego. Dobry susz: szarozielony, o mocnym, słodkim zapachu świeżego siana, łamliwy, kruszący się w palcach. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach; z czasem zapach słabnie — to sygnał, że kumaryna się ulotniła i surowiec traci wartość. Mieszanki żylne: nostrzyk łączy się z rutwicą, kasztanowcem (nasiona, kora), ruszczykiem, oczarem, jemiołą, arniką (zewnętrznie), miłorzębem, a przy hemoroidach z korą dębu i krwawnikiem. Nostrzyk żółty i nostrzyk biały mają zbliżone działanie, ale żółty jest surowcem farmakopealnym i to jego się zbiera. Odróżnianie od gatunków mylonych: nostrzyk wyniosły (M. altissimus) rośnie w miejscach wilgotnych, ma owłosiony strąk i płatki kwiatu mniej więcej równej długości; nostrzyk ząbkowany (M. dentatus) jest rzadkością siedlisk zasolonych; koniczyny mają listki całobrzegie lub tylko drobno karbowane i kwiaty w zbitych, główkowatych kwiatostanach, nie w długich, luźnych gronach — to najprostsze kryterium w terenie. Nostrzyk to również jedna z najlepszych roślin miododajnych w Polsce (miód nostrzykowy) i doskonały przedplon strukturotwórczy dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.