Ogórek siewny

Opis

Ogórek siewny to warzywo, nie zioło lecznicze — i tak należy go traktować. W zielarskich kompendiach pojawia się z powodu tradycji ludowej i kosmetycznej, nie dlatego, że ma udokumentowane działanie farmakologiczne. Owoc składa się w ponad dziewięćdziesięciu procentach z wody, dostarcza potasu, krzemu i niewielkich ilości witamin, a jego realne zastosowania są dwa: żywieniowe (warzywo niskokaloryczne, składnik diety nawadniającej i lekkostrawnej, po ukiszeniu — źródło bakterii kwasu mlekowego) oraz kosmetyczne (chłodzące, ściągające i nawilżające okłady i maseczki). Nie ma podstaw, by przypisywać mu działanie moczopędne, odtruwające czy przeciwzapalne w sensie leczniczym. Warto natomiast wiedzieć o gorzkich kukurbitacynach, które mogą pojawić się w owocach stresowanych — i o tym, że gorzkiego ogórka nie należy jeść.

Wygląd

Roślina jednoroczna, płożąca się lub pnąca, o pędzie długości 1–3 m, silnie rozgałęzionym, czepiającym się podpór za pomocą pojedynczych, nierozgałęzionych wąsów czepnych wyrastających u nasady ogonków liściowych. Łodyga cienka, pełzająca, wyraźnie pięciokanciasta lub bruzdowana, pokryta gęstymi, sztywnymi, szorstkimi szczecinkami — cała roślina jest szorstka w dotyku. Liście skrętoległe, długoogonkowe, duże (8–15 cm), sercowato-trójkątne w zarysie, z 3–5 płytkimi, ostro zakończonymi klapami i brzegiem nieregularnie ząbkowanym; użyłkowanie dłoniaste, wyraźnie wystające od spodu; blaszka szorstko owłosiona po obu stronach. Kwiaty rozdzielnopłciowe, na tej samej roślinie (roślina jednopienna): żółte, o pięciodzielnej, dzwonkowato-kołowej koronie średnicy 2–4 cm; kwiaty męskie zebrane po kilka w kątach liści, na cienkich szypułkach; kwiaty żeńskie pojedyncze, rozpoznawalne po tym, że pod koroną tkwi już maleńka, kolczasta zawiązka owocu (zalążnia dolna) — to najprostsza cecha diagnostyczna. Owoc: jagoda rzekoma (pepo), wydłużona, walcowata, o długości od kilku do kilkudziesięciu centymetrów zależnie od odmiany, w stanie użytkowym zielona, o skórce gładkiej (odmiany szklarniowe, „długie”) lub pokrytej brodawkami i czarnymi bądź białymi kolcami (odmiany gruntowe, konserwowe); miąższ jasny, wodnisty, jędrny; owoc przejrzały żółknie, twardnieje i staje się niejadalny. Nasiona liczne, płaskie, białe, spiczasto zakończone, zanurzone w galaretowatej osnówce. System korzeniowy płytki, wiązkowy, delikatny i łatwy do uszkodzenia — stąd nietolerancja przesadzania i spulchniania gleby.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy, pochodzący z Indii i podnóża Himalajów, uprawiany w Europie od starożytności, w Polsce znany co najmniej od średniowiecza. Nie występuje w naszej florze dziko i nie dziczeje trwale — nie przetrwa nawet lekkiego przymrozku. W Polsce uprawiany powszechnie: w gruncie (odmiany konserwowe i sałatkowe), pod osłonami i w szklarniach (odmiany długoowocowe, partenokarpiczne), w ogrodach przydomowych i towarowo, głównie na Mazowszu, Lubelszczyźnie, w Wielkopolsce i na Kujawach. Sporadyczne samosiewy z kompostu i wysypisk giną jesienią i nie tworzą populacji.

Warunki

Stanowisko ciepłe, słoneczne, osłonięte od wiatru; roślina wybitnie ciepłolubna — kiełkuje dopiero przy temperaturze gleby powyżej 12–14 °C, a chłodne noce poniżej 10 °C hamują wzrost i powodują opadanie zawiązków. Gleba żyzna, próchniczna, przewiewna, ciepła, dobrze nawodniona ale nie podmokła, zasobna w materię organiczną (klasycznie: uprawa na oborniku lub kompoście). Odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0); wrażliwy na zasolenie podłoża. Wymaga stałej, obfitej i równomiernej wilgotności — nierównomierne podlewanie i susza to główna przyczyna gorzknienia owoców (kukurbitacyny) i deformacji. Podlewać ciepłą wodą i wyłącznie pod korzeń, nigdy na liście (mączniak). Mrozoodporność: ZEROWA — przymrozek –1 °C zabija roślinę; wysiew do gruntu dopiero po 15 maja, najlepiej pod koniec maja, lub sadzenie rozsady po ustaniu przymrozków. Nie uprawiać po innych dyniowatych (płodozmian co najmniej 3–4 lata) ani w zimnym, zacienionym i przewiewnym miejscu. Nie jeść owoców z upraw intensywnie opryskiwanych bez zachowania karencji ani z gleb skażonych — ogórek pobiera azotany i pestycydy, a jego skórka je gromadzi.

Surowiec

Roślina nie jest surowcem zielarskim i nie ma zastosowania leczniczego — nie występuje w farmakopei ani w oficjalnym lecznictwie. W użyciu praktycznym: owoc (świeży, jako warzywo i surowiec kosmetyczny do okładów, maseczek i toników), sok z owocu (kosmetycznie), olej z nasion (kosmetyczny, tłoczony na zimno) oraz kiszonka jako produkt spożywczy o wartości probiotycznej. Nie zbiera się z niego ziela, liści ani korzenia.

Termin zbioru

Owoc na sałatkę — od lipca do września (pod osłonami od czerwca), zbierany młody i jędrny, zanim nasiona stwardnieją, co 2–3 dni; regularne zbieranie przedłuża owocowanie, bo pozostawiony na pędzie przejrzały owoc hamuje zawiązywanie kolejnych. Ogórki konserwowe i kiszone — w lipcu i sierpniu, w fazie młodych, drobnych, jędrnych owoców o długości 6–12 cm, zbierane rano, po obeschnięciu rosy, i przerabiane TEGO SAMEGO DNIA — ogórek leżakujący dobę traci jędrność i po ukiszeniu robi się miękki. Zbiór wykonywać przez odcięcie szypułki nożem lub sekatorem, nie przez wyrywanie, żeby nie uszkodzić kruchego pędu. Owoce na nasiona — zostawia się do pełnego przejrzenia (żółkną i twardnieją, wrzesień–październik), po czym wybiera nasiona, fermentuje kilka dni w wodzie i suszy. Kwiaty i liście nie są zbierane.

Skład chemiczny

Owoc: woda (95–96% — najwięcej wśród warzyw), niewielka ilość węglowodanów, błonnik (głównie w skórce), potas, magnez, wapń, fosfor, krzem (znaczące źródło w diecie), witaminy C, K, z grupy B, kwas foliowy, karotenoidy i chlorofil w skórce, flawonoidy (kwercetyna, apigenina) i kwasy fenolowe w niewielkich ilościach, śladowe ilości enzymów (erepsyna) oraz askorbinaza (oksydaza kwasu askorbinowego) — enzym rozkładający witaminę C, co ma znaczenie praktyczne przy komponowaniu surówek. Kukurbitacyny — gorzkie triterpenowe związki obronne, w odmianach uprawnych zredukowane hodowlą do minimum, ale odtwarzające się w owocach stresowanych suszą, chłodem, niedoborem wody lub przenawożeniem, a także w podkładkach i samosiewach; gromadzą się głównie w skórce i przy szypułce. Nasiona: olej tłusty (kwas linolowy, oleinowy), fitosterole, tokoferole, białko.

Właściwości

• Roślina bez udokumentowanego działania leczniczego — nie jest surowcem farmakopealnym i nie należy jej przypisywać właściwości farmakologicznych. Rzeczywista, ograniczona wartość ogórka opiera się na trzech rzeczach. Po pierwsze, żywieniowej: jest warzywem skrajnie niskokalorycznym, nawadniającym, dostarczającym potasu (wspomagającego prawidłową gospodarkę wodną organizmu) i krzemu; nadaje się do diet redukcyjnych i lekkostrawnych, a błonnik ze skórki wspiera perystaltykę. Ludowe określanie ogórka jako środka „moczopędnego” i „odtruwającego” to skutek jego zawartości wody i potasu, a nie działania jakiegoś składnika czynnego — nie należy tego mylić z działaniem diuretycznym ziół takich jak skrzyp, mniszek czy brzoza. Po drugie, ogórek kiszony jest wartościowym produktem fermentowanym: dostarcza bakterii kwasu mlekowego i kwasu mlekowego, wspierając mikrobiotę jelitową — to jednak zasługa fermentacji, nie samego warzywa. Po trzecie, zastosowanie kosmetyczne (i jedyne „zielarskie” w praktyce): plastry, sok i maseczki z ogórka działają miejscowo chłodząco, przeciwobrzękowo, ściągająco i nawilżająco — łagodzą opuchnięte powieki, zaczerwienienie, podrażnienie po opalaniu i przetłuszczanie się skóry. Efekt jest doraźny i powierzchowny, ale realny.

Zastosowanie

Zastosowanie żywieniowe: świeże owoce jako warzywo — surówki, chłodniki, sałatki; ogórki kiszone i kwaszone jako produkt fermentowany. Uwaga praktyczna: obecna w ogórku askorbinaza rozkłada witaminę C, więc surowego ogórka nie łączy się w jednej surówce z pomidorem, papryką czy natką pietruszki, jeśli zależy nam na witaminie C — skropienie sokiem z cytryny lub octem częściowo hamuje enzym; w ogórku kiszonym problem nie występuje. Zastosowanie kosmetyczne (zewnętrzne): plastry świeżego, schłodzonego ogórka przykładać na powieki i podrażnioną skórę na 10–15 minut przy opuchliźnie, zmęczeniu oczu i po nasłonecznieniu. Maseczka: zmiksowany, odsączony miąższ nałożyć na twarz na 15–20 minut, zmyć chłodną wodą — skóra tłusta i mieszana; przy skórze suchej dodać łyżkę jogurtu lub oleju. Tonik: sok wyciśnięty ze świeżego owocu, ewentualnie zmieszany po połowie z wodą różaną, przechowywać w lodówce nie dłużej niż 2–3 dni (nie zawiera konserwantów i szybko się psuje). Olej z nasion — do pielęgnacji skóry suchej i wrażliwej, kilka kropel wmasować w skórę. NIE stosować ogórka jako leku: nie sporządza się z niego naparów, odwarów ani nalewek, a przypisywanie mu działania moczopędnego, żółciopędnego czy przeciwzapalnego nie ma podstaw. Owoc GORZKI — o gorzkim, nieprzyjemnym smaku, zwłaszcza przy szypułce — należy wypluć i wyrzucić, nie zjadać „przez oszczędność”: gorycz oznacza kukurbitacyny.

Uwagi dla zielarza

Ogórka nie suszy się i nie przerabia na surowiec zielarski — ponad 95% wody sprawia, że susz jest bezwartościowy i praktycznie niemożliwy do uzyskania w domowych warunkach; jedyne sensowne formy konserwacji to kiszenie i kwaszenie. Do kiszenia bierze się ogórki gruntowe, drobne, jędrne, zebrane tego samego dnia (leżakowane robią się puste w środku i miękkie po ukiszeniu), z odciętym „kwiatowym” końcem, w zalewie ok. 50 g soli kamiennej niejodowanej na litr wody, z koprem, czosnkiem, chrzanem (jego liść i korzeń dostarczają garbników i utrzymują jędrność) i liściem dębu lub wiśni. Miękkie kiszonki to zwykle skutek zbyt ciepłej fermentacji, zbyt słabej zalewy lub użycia ogórków szklarniowych, które do kiszenia się nie nadają. Sok kosmetyczny psuje się w ciągu 2–3 dni — przygotowywać na bieżąco. Kukurbitacyny: warto o nich pamiętać, bo są jedynym realnym zagrożeniem ze strony tego warzywa. Powstają, gdy roślinie brakuje wody lub gdy jest przechłodzona; gromadzą się w skórce i przy szypułce, dlatego gorzkawy ogórek można czasem uratować, obierając go i odkrawając kilka centymetrów od strony szypułki — ale owoc wyraźnie gorzki w miąższu wyrzucamy bez dyskusji. Największe ryzyko dotyczy owoców z samosiewów i z nasion zbieranych z mieszańców F1 — takie rośliny mogą „wracać” do gorzkich form dzikich. Do zbioru nasion nadają się wyłącznie odmiany ustalone, nie mieszańce F1. Uprawa: ogórek ma korzenie tuż pod powierzchnią, więc nie należy motyczyć między roślinami — lepiej ściółkować. Nie mylić ogórka siewnego z ogórecznikiem lekarskim (Borago officinalis) — ten drugi to zupełnie inna roślina, z rodziny ogórecznikowatych, o niebieskich kwiatach i liściach o ogórkowym smaku, i to ona, nie ogórek, bywa surowcem zielarskim.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem