Curcuma zanthorrhiza
Indonezyjski krewny kurkumy o kłączu pomarańczowym i silnym olejku ksantorrizolowym, stosowany jako lek żółciopędny i wątrobowy.
Ostryż jawajski to gatunek z rodziny imbirowatych pochodzący z Jawy, gdzie pod nazwą temulawak jest jednym z filarów tradycyjnej medycyny jamu. W Europie funkcjonuje jako surowiec farmakopealny — silniejszy od zwykłej kurkumy pod względem działania żółciopędnego, bo obok kurkuminoidów zawiera bogaty w ksantorrizol olejek eteryczny. Wskazaniem podstawowym są zaburzenia dyspeptyczne z niedoborem żółci: uczucie pełności, wzdęcia, nietolerancja tłustych potraw, a także wspomagająco ochrona miąższu wątroby. Kłącze jest wyraźnie gorzkie i aromatyczne, o zapachu bardziej korzennym i kamforowym niż kurkuma barwierska. Surowiec sprowadzamy z Indonezji, gdzie roślina jest szeroko uprawiana.
Bylina kłączowa z rodziny imbirowatych, wysokości 1,5–2,5 m — wyraźnie okazalsza niż kurkuma barwierska (C. longa, do 1 m). Nadziemna „łodyga” to pseudopęd zbudowany z zachodzących na siebie pochew liściowych. Liście duże, długoogonkowe, podłużnie lancetowate do eliptycznych, długości 50–90 cm i szerokości 15–25 cm, całobrzegie, o wyraźnym, jasnym nerwie głównym i gęstym, pierzastym, równolegle biegnącym użyłkowaniu bocznym; cechą diagnostyczną jest ciemnopurpurowo-brunatna, szeroka smuga wzdłuż nerwu głównego po obu stronach blaszki, której brak u kurkumy zwyczajnej. Kwiatostan boczny, wyrastający wprost z kłącza obok pseudopędu (nie ze szczytu pędu liściowego), w postaci gęstego, walcowatego kłosa długości 15–25 cm, zbudowanego z dachówkowato ułożonych przysadek — dolne zielonkawe do różowych, górne (koma) intensywnie czerwone lub karminowe; kwiaty właściwe drobne, żółte, wystające spomiędzy przysadek, z wyraźną, jasnożółtą warżką. Owoc — torebka (w uprawie rzadko zawiązywany, roślina rozmnaża się wegetatywnie). Organ podziemny: gruby, mięsisty, walcowaty kłącze główne z licznymi bocznymi rozgałęzieniami; skórka szarobrunatna, pierścieniowato prążkowana bliznami po łuskach, wnętrze intensywnie pomarańczowe do pomarańczowo-brunatnego (ciemniejsze i bardziej brunatne niż jaskrawożółto-pomarańczowe kłącze kurkumy), o silnym, korzenno-kamforowym zapachu i gorzkim smaku. Z kłącza odchodzą mięsiste korzenie z bulwkowatymi zgrubieniami na końcach.
Gatunek obcy florze Polski, niezdolny do przetrwania w naszym klimacie. Pochodzi z Indonezji — z Jawy i Malezji, gdzie rośnie dziko w widnych lasach tropikalnych, na brzegach lasów i w zaroślach bambusowych, na wilgotnych, próchnicznych glebach wulkanicznych, do ok. 1500 m n.p.m. Szeroko uprawiany w Indonezji (Jawa — główny rejon produkcji), Malezji, Tajlandii, na Filipinach oraz w mniejszym zakresie w Indiach. W Polsce spotykany co najwyżej w kolekcjach szklarniowych ogrodów botanicznych. Surowiec zielarski sprowadzany jest niemal wyłącznie z Indonezji, w postaci suszonych plastrów kłącza lub sproszkowanego surowca.
Roślina strefy tropikalnej: wymaga temperatury 20–30 °C, wysokiej wilgotności powietrza i długiego okresu wegetacji (8–10 miesięcy do zbioru kłącza). Stanowisko półcieniste do lekko ocienionego — pełne, ostre słońce parzy liście, ale zbyt głęboki cień zmniejsza plon kłącza. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, przepuszczalna, stale wilgotna, ale bez zastoisk wody, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH 5,5–6,5); najlepiej udaje się na glebach wulkanicznych. Wymaga obfitych opadów w okresie wegetacji i okresu suszy przed zbiorem, gdy liście zamierają. NIEMROZOODPORNA — ginie już przy temperaturze poniżej ok. 10 °C; w Polsce uprawa gruntowa niemożliwa, hodowla wyłącznie szklarniowa lub doniczkowa z ciepłym zimowaniem i suchym spoczynkiem kłącza. Rozmnaża się przez podział kłącza. Surowca nie zbieramy w Polsce — przy zakupie zwracać uwagę na pochodzenie i badania na metale ciężkie: kłącza roślin imbirowatych kumulują z gleby ołów i kadm, a tanie surowce z niekontrolowanych źródeł bywają dodatkowo fałszowane barwnikami.
kłącze (Curcumae zanthorrhizae rhizoma), pozyskiwany z niego olejek eteryczny
Kłącze — zbierane w kraju pochodzenia po 8–12 miesiącach od posadzenia, w porze suchej, gdy części nadziemne zaczynają zamierać, a liście żółkną i usychają (w Indonezji zwykle na przełomie pory deszczowej i suchej). Kłącze wykopuje się w całości, oczyszcza z ziemi i drobnych korzeni, myje, kroi w poprzeczne lub podłużne plastry grubości 3–5 mm i suszy. Kłącze zbyt młode jest wodniste i ubogie w olejek, przetrzymane w ziemi — włókniste i zdrewniałe. W przeciwieństwie do kurkumy barwierskiej surowca nie parzy się (nie „gotuje”) przed suszeniem — obróbka termiczna niszczy lotny olejek, w którym leży istota działania temulawaku. Nie ma tu sezonowości polskiej ani zbioru dziennego — surowiec trafia do nas przetworzony.
Olejek eteryczny (frakcja kluczowa, w kłączu w ilości kilku procent) — z dominującym ksantorrizolem (seskwiterpenowy fenol, związek charakterystyczny dla gatunku i marker odróżniający go od C. longa), a także ar-kurkumenem, kurkumenem, germakronem, β-kurkumenem, kamforą, borneolem, cyneolem. Kurkuminoidy (diarylheptanoidy) — kurkumina, demetoksykurkumina, bisdemetoksykurkumina — obecne, ale w niższym stężeniu niż w kurkumie barwierskiej; odpowiadają za żółtopomarańczową barwę. Ponadto skrobia (dominujący składnik masy kłącza), gorycze, żywice, garbniki, kwasy fenolowe, sole mineralne. Charakterystyczne dla temulawaku jest to, że jego siła działania opiera się na współdziałaniu olejku (ksantorrizol) i kurkuminoidów — surowiec pozbawiony olejku jest znacznie słabszy.
Odwar z kłącza: 1–1,5 g rozdrobnionego surowca (ok. pół łyżeczki) na szklankę wody, gotować 3–5 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, na 20–30 minut przed posiłkiem (żółciopędnie, na apetyt i trawienie). Naczynie musi być przykryte — bez tego olejek eteryczny odparuje i zostanie sam barwnik. Napar z proszku: pół łyżeczki sproszkowanego kłącza zalać wrzątkiem, parzyć 10 minut pod przykryciem, wypić z osadem. Nalewka: 1 część rozdrobnionego kłącza na 5 części alkoholu 60–70%, macerować 2–3 tygodnie, wstrząsając; 20–30 kropli w niewielkiej ilości wody 2–3 razy dziennie przed jedzeniem. Alkohol lepiej wyciąga olejek niż woda, dlatego przy dyspepsji nalewka bywa skuteczniejsza. Sproszkowane kłącze — 1–2 g dziennie w dawkach podzielonych, do potraw lub w kapsułkach; wchłanianie kurkuminoidów poprawia dodatek tłuszczu i piperyny (szczypta czarnego pieprzu). Gotowe preparaty apteczne (wyciągi standaryzowane, także w połączeniu z karczochem i ostropestem) — stosować zgodnie z zaleceniem producenta. Płukanka do jamy ustnej: rozcieńczona nalewka (1 łyżeczka na pół szklanki wody), przy stanach zapalnych dziąseł. Kuracja żółciopędna: kilka tygodni, następnie przerwa.
Kłącze suszyć w plastrach nie grubszych niż 5 mm, w temperaturze do 45–50 °C, w cieniu i przy dobrym przewiewie — powyżej 50 °C traci się lotny ksantorrizol, czyli to, co odróżnia temulawak od kurkumy. Suszenie w słońcu (praktykowane tanio w krajach pochodzenia) daje surowiec ładny, ale ubogi w olejek. Dobry surowiec ma silny, korzenno-kamforowy, wyraźnie „lekarski” zapach i mocno gorzki smak — sam kolor nic nie mówi; kłącze bezwonne i ledwie gorzkie jest bezwartościowe, choćby było intensywnie pomarańczowe. Przełam suchego plastra powinien być gładki, rogowaty, pomarańczowo-brunatny. Przechowywać w kawałkach, nie w proszku — sproszkowany surowiec traci olejek w ciągu kilku miesięcy; mielić bezpośrednio przed użyciem. Naczynia szczelne, nieprzezroczyste, chłodne i suche; trwałość ok. 2 lat w kawałkach, ok. 6–12 miesięcy w proszku. Kurkuminoidy silnie i trwale barwią naczynia, deski, ubrania i skórę na żółto — plamy z tworzyw sztucznych są praktycznie nie do usunięcia; pracować w rękawicach i na naczyniach szklanych lub ceramicznych. Dobrze łączy się z karczochem, ostropestem plamistym, mniszkiem i dymnicą (wątroba i drogi żółciowe), z imbirem i kminkiem (wzdęcia), z boldo. Gatunki mylone: kurkuma zwyczajna/barwierska (Curcuma longa) — kłącze jaskrawożółte, niższa roślina bez purpurowej smugi na liściu, mniej olejku i słabsze działanie żółciopędne, ale więcej kurkuminy; ostryż okrągły (C. zedoaria, cytwar) — kłącze białawe do jasnożółtego, o zapachu kamforowym i wyraźnie odmiennym, gorzko-piekącym smaku. W handlu proszki bywają mieszane lub podmieniane — kupować surowiec w kawałkach od pewnego dostawcy, z deklaracją gatunku i badaniem na metale ciężkie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.