Primula elatior
Chroniona bylina lasów liściastych i wilgotnych łąk, o bladożółtych bezwonnych kwiatach; surowiec saponinowy równorzędny z pierwiosnkiem lekarskim.
Pierwiosnek wyniosły jest bliźniaczym surowcem pierwiosnka lekarskiego — farmakopea dopuszcza korzenie obu gatunków jako Primulae radix, bo ich skład saponinowy jest zbliżony. Różni się jednak siedliskiem i wyglądem: rośnie w cienistych, wilgotnych lasach liściastych i na łąkach, a jego kwiaty są bladożółte, bezwonne, wzniesione bardziej płasko, z wąskim, przylegającym kielichem. W polskiej praktyce zielarskiej stosowany jako surowiec wykrztuśny przy uporczywym, suchym kaszlu i zalegającej wydzielinie w oskrzelach. Gatunek objęty w Polsce ochroną częściową — surowiec powinien pochodzić z upraw. Częsty gatunek mylony z P. veris; oba mają zastosowanie lecznicze, więc pomyłka nie jest groźna, ale zielarz powinien umieć je rozdzielić.
Bylina wysokości 15–35 cm, na ogół wyższa i smuklejsza od pierwiosnka lekarskiego. Liście wszystkie odziomkowe, w przyziemnej rozecie, jajowate do podłużnie jajowatych, STOPNIOWO zwężone w oskrzydlony ogonek (u P. veris blaszka zwęża się nagle) — cecha diagnostyczna; brzeg nierówno karbowany, blaszka pomarszczona, siateczkowato użyłkowana, spód krótko owłosiony. Głąbik bezlistny, owłosiony, zakończony jednostronnym baldachem 5–15 kwiatów, zwykle nieco luźniejszym i mniej zwisającym niż u P. veris. Kwiaty BLADOŻÓŁTE (siarkowożółte), BEZ pomarańczowych plamek u nasady płatków i BEZ zapachu — dwie kluczowe cechy odróżniające; korona z rurką i płaskim, nie wklęsłym brzegiem, średnicy 15–25 mm, wyraźnie większa niż u P. veris. Kielich WĄSKI, rurkowaty, ściśle przylegający do rurki korony, zielony z ciemniejszymi żeberkami — nie rozdęty. Owoc — torebka wystająca poza kielich. Kłącze krótkie, brunatne, z licznymi jasnymi korzeniami wiązkowymi o słabym, anyżkowo-metylowym zapachu.
W Polsce rozproszony, częstszy w południowej i południowo-wschodniej części kraju oraz w Karpatach i Sudetach, na niżu rzadszy. Rośnie w wilgotnych lasach liściastych (grądy, łęgi, buczyny), w zaroślach, na wilgotnych łąkach górskich, na polanach i w dolinach potoków. W odróżnieniu od P. veris jest gatunkiem cienioznośnym i wilgociolubnym.
Stanowisko półcieniste do cienistego. Gleba żyzna, próchniczna, wilgotna, gliniasta, zasobna w składniki pokarmowe; pH lekko kwaśne do obojętnego (5,5–7,0). Wymaga stałej wilgotności — źle znosi suszę i pełne słońce. Pełna mrozoodporność (strefa 4). W uprawie rozmnażać z nasion po stratyfikacji chłodnej lub przez podział kęp po kwitnieniu. Gatunek chroniony częściowo — nie wykopywać ze stanowisk naturalnych, zwłaszcza w rezerwatach i parkach narodowych; nie zbierać z poboczy dróg.
korzeń z kłączem (Primulae radix — dopuszczalny obok P. veris), kwiat z kielichem (Primulae flos). UWAGA: gatunek chroniony częściowo — pozyskiwać wyłącznie z upraw lub za zezwoleniem.
Kwiat z kielichem — kwiecień–maj (w górach do czerwca), w pełni kwitnienia, w suchy dzień po obeschnięciu rosy; zrywać kwiat wraz z kielichem, bez szypułek. Korzeń z kłączem — wczesną wiosną przed rozwojem liści (marzec) lub jesienią po zaschnięciu liści (wrzesień–październik), z roślin co najmniej trzyletnich; wykopać, otrząsnąć, opłukać krótko w zimnej wodzie — nie moczyć, bo saponiny się wypłukują.
Korzeń: saponiny triterpenowe (primulakwas i pokrewne) — zawartość zbliżona do Primula veris, stąd równorzędne działanie wykrztuśne; glikozydy fenolowe (primweryna, primulaweryna) uwalniające salicylan metylu (charakterystyczny zapach surowca), garbniki, sole mineralne. Kwiat: saponiny (głównie w kielichu, w mniejszej ilości niż w korzeniu), flawonoidy (kwercetyna, kemferol, rutyna), karotenoidy, pochodne kwasu salicylowego, śluzy. Kwiaty pierwiosnka wyniosłego zawierają mniej olejków — stąd brak zapachu.
Odwar z korzenia: 1 łyżeczka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotować 5 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut; pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki PO posiłku — nigdy na czczo, bo saponiny drażnią żołądek. Napar z kwiatów: 1–2 łyżki kwiatów z kielichami na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem; pić 2–3 razy dziennie, przy przeziębieniu na noc, napotnie. Syrop z kwiatów — łagodny preparat na kaszel. Najlepsze efekty w mieszance: saponinowy pierwiosnek + śluzowy prawoślaz lub podbiał + olejkowy tymianek — pierwiosnek upłynnia, śluzy chronią błonę śluzową, tymianek odkaża i działa rozkurczowo.
Korzeń suszyć w temperaturze do 40–50 °C, w przewiewie; grubsze kłącza przekroić wzdłuż. Dobry surowiec ma charakterystyczny anyżkowo-metylowy zapach i lekko drapiący, drażniący gardło smak — jego brak oznacza surowiec stary lub przegrzany. Kwiaty suszyć szybko, w cieniu, do 35 °C — powoli suszone brunatnieją. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach: kwiaty do 12 miesięcy, korzeń do 2–3 lat. Rozróżnienie od pierwiosnka lekarskiego (P. veris): wyniosły — kwiaty BLADOŻÓŁTE, BEZWONNE, płaskie, większe, bez pomarańczowych plamek, kielich WĄSKI i przylegający, liść zwężony STOPNIOWO, siedlisko cieniste i wilgotne; lekarski — kwiaty ciemnożółte, PACHNĄCE, wklęsłe, z pomarańczowymi plamkami, kielich ROZDĘTY, liść zwężony NAGLE, siedlisko suche i słoneczne. W praktyce leczniczej korzenie obu są wymienne, ale w handlu nie należy ich mieszać bez oznaczenia. Oba gatunki chronione — pracować na surowcu z upraw. Gatunki krzyżują się w miejscach styku siedlisk, dając formy pośrednie — takich okazów nie zbierać do celów oznaczonego surowca.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.