Urtica urens
Jednoroczna, niska pokrzywa o parzących włoskach i jednopiennych kwiatostanach, surowiec równoważny pokrzywie zwyczajnej.
Pokrzywa żegawka to młodszy i drobniejszy krewniak pokrzywy zwyczajnej — roślina jednoroczna, chwast ogrodów i przychaci. Parzy dotkliwiej niż pokrzywa zwyczajna, mimo że jest od niej dużo mniejsza; stąd nazwa „żegawka” (od żgać, parzyć). Farmakopealnie surowiec zbiera się przede wszystkim z Urtica dioica, ale monografie dopuszczają żegawkę jako gatunek równorzędny i w praktyce zielarskiej stosuje się ją zamiennie. Ma ten sam profil działania: moczopędny, oczyszczający i remineralizujący. Kłopot jest praktyczny — jest niska i wątła, więc zbiór ilościowy jest znacznie mniej opłacalny.
Roślina jednoroczna, znacznie niższa od pokrzywy zwyczajnej: 15–50 cm, rzadko do 60 cm. Łodyga wzniesiona, czterokanciasta, gęsto pokryta sztywnymi włoskami parzącymi, słabo rozgałęziona. Liście naprzeciwległe, jajowate do eliptycznych, tępo zakończone, o brzegu grubo i głęboko piłkowanym — ząbki są większe i bardziej odstające niż u pokrzywy zwyczajnej. Blaszka liściowa krótka (2–6 cm), jasnozielona, z obu stron parząca, na ogonku często dłuższym niż połowa blaszki; użyłkowanie pierzaste, wyraźne od spodu. Roślina jest jednopienna — w kątach liści siedzą krótkie, gęste, wzniesione lub odstające kłosokształtne kwiatostany wiechowate, w których kwiaty męskie i żeńskie występują razem, na tej samej roślinie. Kwiatostany są znacznie krótsze od ogonka liściowego, nie zwisają wiechowato jak u pokrzywy zwyczajnej. Kwiaty drobne, zielonkawe, bezpłatkowe. Owoc to spłaszczona, jajowata niełupka. System korzeniowy palowy, płytki, bez rozłogów — roślina wyrywa się z ziemi bez oporu.
Pospolita w całej Polsce, choć rzadsza od pokrzywy zwyczajnej. Chwast siedlisk ruderalnych i uprawnych: ogrody warzywne, sady, rabaty, kompostowniki, przychacia, gruzowiska, pryzmy obornika, tereny wokół zabudowań gospodarskich. Wybitnie azotolubna — wskazuje gleby przenawożone. Nie tworzy zwartych łanów jak pokrzywa zwyczajna, rośnie kępami lub pojedynczo. Od nizin po niższe położenia górskie.
Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba żyzna, próchniczna, silnie zasobna w azot i fosfor, świeża, przepuszczalna, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,0–7,5). Jako roślina jednoroczna nie wymaga mrozoodporności — zamiera po wydaniu nasion; przezimowuje wyłącznie w postaci nasion, które kiełkują wczesną wiosną, a przy sprzyjającej pogodzie wydaje w Polsce dwa pokolenia w sezonie. Nie zbierać z pryzm obornika, kompostowników, wybiegów dla zwierząt, poboczy dróg i pól nawożonych azotem mineralnym — pokrzywy kumulują azotany w bardzo wysokim stopniu, a żegawka rośnie właśnie w takich miejscach.
ziele (Urticae herba), liść (Urticae folium) — zbierane i stosowane zamiennie z pokrzywą zwyczajną
Ziele i liść — od maja do września, przed rozwinięciem nasion, gdy roślina jest w pełni ulistniona i zaczyna kwitnąć; ścinać górne 2/3 pędu. Po zawiązaniu nasion surowiec traci wartość i staje się szorstki. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, przed południem. Zawsze w rękawicach — żegawka parzy dotkliwiej niż pokrzywa zwyczajna. Ponieważ gatunek często wydaje drugie pokolenie, w sierpniu i wrześniu można zebrać powtórnie młode, odrastające egzemplarze. Świeże ziele na sok — bezpośrednio po ścięciu, przerabiać tego samego dnia.
Skład zbliżony do pokrzywy zwyczajnej. Liść i ziele: flawonoidy (glikozydy kwercetyny, kemferolu, izoramnetyny — głównie rutyna), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, kwas kawoilojabłkowy), karotenoidy, chlorofil, witaminy K, C i z grupy B, znaczne ilości soli mineralnych — potas, wapń, krzemionka, żelazo, magnez. Kwas krzemowy w formie częściowo rozpuszczalnej. Aminy biogenne. We włoskach parzących: histamina, acetylocholina, serotonina, kwas mrówkowy i szczawiowy — to one odpowiadają za pieczenie po dotknięciu. Ziele może gromadzić azotany, szczególnie z gleb przenawożonych.
Napar z ziela lub liścia: 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie po szklance, między posiłkami. Przy kuracji przepłukującej drogi moczowe przez cały czas kuracji pić dużo płynów. Sok ze świeżego ziela: 1 łyżka 2–3 razy dziennie w kuracji wiosennej, przez 2–4 tygodnie. Płukanka do włosów: 3–4 łyżki suszu na litr wody, gotować 10 minut, odcedzić, wcierać w skórę głowy po umyciu, nie spłukiwać. Młode wierzchołki (do 15 cm) nadają się jak pokrzywa zwyczajna do zup i szpinaków — po sparzeniu włoski parzące tracą aktywność. Kuracje przepłukujące stosuje się okresowo, przez 2–4 tygodnie, nie w sposób ciągły.
Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone w cienkiej warstwie — pokrzywy suszone zbyt wolno lub w zbyt grubej warstwie czernieją i zaparzają się. Dobry surowiec zachowuje intensywnie zieloną barwę; szary lub brunatny susz jest bezwartościowy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 12 miesięcy — chlorofil i witaminy szybko degradują pod wpływem światła. Włoski parzące tracą aktywność po wysuszeniu i po sparzeniu, więc susz można brać w gołe ręce. Rozróżnienie od pokrzywy zwyczajnej (U. dioica): żegawka jest jednoroczna, niższa, ma liście krótsze, jajowate, o grubszych ząbkach, jest JEDNOPIENNA (kwiaty męskie i żeńskie na tej samej roślinie, w krótkich, wzniesionych kwiatostanach), nie ma rozłogów i wyrywa się bez oporu. Pokrzywa zwyczajna jest bylina, dwupienna, ma długie zwisające wiechy i podziemne rozłogi. Trzeci gatunek do odróżnienia — jasnota biała (Lamium album), często nazywana „głuchą pokrzywą” — ma podobne liście, ale NIE PARZY i ma duże białe kwiaty wargowe; to inny surowiec o innym działaniu. Do zielarskiej zamiany surowca żegawka jest w pełni akceptowalna, ale wydajność zbioru jest niska — na kilogram suszu trzeba zebrać znacznie więcej roślin niż z pokrzywy zwyczajnej.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.