Przywrotnik pospolity

Opis

Przywrotnik pospolity to jedno z klasycznych ziół kobiecych europejskiego zielarstwa — stosowany przy obfitych miesiączkach, upławach i w okresie okołomenopauzalnym. Jego liście, przypominające plisowany płaszczyk, o poranku trzymają na brzegu kropelki wody wydzielone przez gutację; dawni alchemicy zbierali tę „niebiańską rosę”, od czego pochodzi nazwa rodzajowa. Działanie opiera się głównie na garbnikach — surowiec jest silnie ściągający, przeciwzapalny i przeciwkrwotoczny. Pod nazwą Alchemilla vulgaris kryje się w rzeczywistości zbiorowy gatunek złożony z dziesiątek mikrogatunków o zbliżonym działaniu.

Wygląd

Bylina wysokości 15–50 cm, tworząca luźne kępy. Liście odziomkowe długoogonkowe, duże (5–12 cm średnicy), okrągławo-nerkowate, o blaszce wyraźnie FAŁDOWANEJ jak plisowana spódnica, podzielonej na 7–11 (do 13) półkolistych, płytkich klap, brzeg ostro piłkowany, użyłkowanie dłoniaste, promieniste od nasady; blaszka zwykle owłosiona, u niektórych mikrogatunków naga. Charakterystyczna cecha: rano na brzegu blaszki gromadzą się krople wody z gutacji. Liście łodygowe mniejsze, siedzące, z przylistkami obejmującymi łodygę. Łodyga wzniesiona lub podnosząca się, obła, owłosiona. Kwiatostan to luźna, rozgałęziona wierzchotka złożona z drobnych (3–4 mm), niepozornych kwiatów bez płatków korony — widoczny jest tylko zielonożółty, czterodziałkowy kielich z kieliszkiem. Owoc to niełupka zamknięta w hypancjum. Kłącze grube, zdrewniałe, ciemnobrunatne.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, szczególnie liczny w górach i na pogórzu, ale obecny również na niżu. Rośnie na łąkach świeżych i wilgotnych, pastwiskach, polanach, w widnych lasach, przy potokach, na przydrożach i w rowach. Wskaźnik łąk umiarkowanie żyznych i niezbyt intensywnie użytkowanych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego, w cieplejszych rejonach lepiej rośnie w półcieniu. Gleba żyzna, próchniczna, świeża do wilgotnej, gliniasta, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5–7,0). Nie znosi suszy — na suchym stanowisku liście brązowieją. Pełna mrozoodporność, roślina typowo górska w swoim optimum. Nie zbierać z pastwisk nawożonych gnojowicą, poboczy dróg i z łąk po oprysku.

Surowiec

ziele (Alchemillae herba), rzadziej sam liść (Alchemillae folium)

Termin zbioru

Ziele — od czerwca do sierpnia (w górach do września), w pełni kwitnienia, gdy roślina ma najwyższą zawartość garbników. Ścinać nadziemne części z liśćmi i kwiatostanami, ok. 5 cm nad ziemią, pozostawiając część rozety do odrostu. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu porannej gutacji — mokre liście czernieją przy suszeniu. Same liście odziomkowe można zbierać od maja do września.

Skład chemiczny

Garbniki (do kilkunastu procent w suchej masie — głównie elagotanoidy, w tym pedunkulagina i agrymonina), flawonoidy (glikozydy kwercetyny), kwasy fenolowe, kwas salicylowy, fitosterole, sole mineralne, śladowe ilości olejku eterycznego, gorycze. To surowiec typowo garbnikowy — na zawartości garbników opiera się całe jego działanie.

Właściwości

• Silnie ściągające (adstringens) dzięki wysokiej zawartości garbników — uszczelnia i obkurcza błony śluzowe, zmniejsza wysięki i krwawienia. Przeciwkrwotoczne: tradycyjnie w obfitych i przedłużających się miesiączkach oraz krwawieniach czynnościowych. Regulujące dolegliwości cyklu — stosowane przy bolesnych miesiączkach, upławach i w okresie okołomenopauzalnym; w zielarstwie ludowym uważane za zioło wspomagające donoszenie ciąży i regenerację po porodzie (stąd nazwa „przywrotnik”). Przeciwzapalne i przeciwbiegunkowe przy nieżytach jelit. Zewnętrznie: irygacje przy stanach zapalnych pochwy i upławach, płukanki przy zapaleniu jamy ustnej i dziąseł, okłady na trudno gojące się rany i wypryski.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, odcedzić. Pić 2–3 razy dziennie po szklance; przy dolegliwościach miesiączkowych kurację zaczyna się kilka dni przed spodziewanym krwawieniem i prowadzi przez okres jego trwania. Odwar do zastosowań zewnętrznych: 2–3 łyżki ziela na szklankę wody, gotować krótko (3–5 minut), odstawić, odcedzić — do irygacji, nasiadówek, płukania jamy ustnej i gardła oraz do okładów. Nalewka: ziele zalane alkoholem ok. 40%, macerowane 2–4 tygodnie, stosowana w kroplach. W mieszankach dobrze łączy się z krwawnikiem i tasznikiem (obfite miesiączki), z jasnotą białą (upławy) oraz z rumiankiem i melisą (bolesne miesiączki). Kuracje garbnikowe prowadzić cyklicznie, nie w sposób ciągły.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone cienką warstwą — grube, soczyste ogonki liściowe schną wolniej niż blaszki i to one decydują, czy surowiec jest już suchy. Liście zebrane mokre lub suszone zbyt wolno czernieją i tracą wartość. Dobry susz zachowuje zieloną barwę, jest kruchy, o cierpkim, wyraźnie ściągającym smaku — cierpkość to najlepszy wskaźnik zawartości garbników; surowiec bez cierpkiego smaku jest nic niewart. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Rozpoznanie: charakterystyczny jest okrągławy, plisowany liść o promienistym użyłkowaniu i drobne, zielonożółte kwiaty BEZ płatków. Przywrotnik pasterski (Aphanes arvensis) jest drobny i ma liście wcinane — to inna roślina. Przywrotnik bywa mylony z rutewką lub podagrycznikiem tylko przez początkujących: obie mają liście złożone, nie plisowane. Rodzaj Alchemilla obejmuje w Polsce kilkadziesiąt mikrogatunków rozmnażających się apomiktycznie — dla celów zielarskich traktuje się je łącznie, oznaczenie do mikrogatunku nie jest potrzebne.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem