Triticum aestivum
Podstawowe zboże chlebowe Polski; w zielarstwie liczą się otręby, kiełki, olej z zarodków i skrobia — jako surowce pomocnicze.
Pszenica zwyczajna to najważniejsze zboże chlebowe w Polsce i najszerzej uprawiany gatunek pszenicy na świecie — heksaploid o nagim, łatwo wymłacalnym ziarnie, co zadecydowało o jej dominacji nad zbożami dawnymi. Nie jest rośliną leczniczą w ścisłym sensie: nie ma surowca o działaniu farmakologicznym, którym leczy się chorobę. Zielarstwo i farmacja korzystają jednak z jej produktów ubocznych — otrębów jako czystego błonnika, oleju z zarodków jako bogatego źródła witaminy E, skrobi pszennej jako substancji pomocniczej w recepturze aptecznej oraz słomy do kąpieli łagodzących. Ziarno zawiera gluten i jest wykluczone przy celiakii.
Trawa jednoroczna, wysokości 60–120 cm (odmiany półkarłowe znacznie niższe), o źdźble prostym, sztywnym, wewnątrz pustym, z 4–6 wyraźnymi kolankami. Liście równowąskie, szerokie, płaskie, nagie lub słabo owłosione, z krótkim, błoniastym języczkiem i wyraźnymi, orzęsionymi uszkami obejmującymi źdźbło — uszka są ważną cechą odróżniającą od żyta i owsa. Kwiatostan to kłos zbity, wzniesiony, czworoboczny w przekroju (nie spłaszczony bocznie jak u zbóż dawnych), gęsty, zwykle krótszy i grubszy niż kłos żyta; odmiany bywają ościste lub bezostne (bezostkowe formy pszenicy są pospolite — sam brak ości nie odróżnia jej od innych zbóż). Kłosek zawiera zwykle 2–4 wykształcone ziarniaki. Cecha diagnostyczna: dojrzały kłos NIE rozpada się na kłoski, a ziarniak jest nagi — wypada z plew przy omłocie, bez potrzeby obłuskiwania. Ziarniak owalny, wypukły, mączysty lub szklisty, z głęboką bruzdą po stronie brzusznej i wyraźnym kosmykiem włosków na szczycie. Korzeń wiązkowy.
W Polsce nie występuje dziko — to roślina wyłącznie uprawna, ale zajmująca największy areał ze wszystkich zbóż w kraju. Uprawiana w całej Polsce, najintensywniej na żyznych glebach Kujaw, Wielkopolski, Żuław, Lubelszczyzny, Dolnego Śląska i Zamojszczyzny; na słabszych glebach wschodniej i północnej Polski ustępuje życie i pszenżytu. Przejściowo dziczeje na miedzach, przy stertach i drogach polnych jako roślina przechodnia, ale nie tworzy trwałych populacji dzikich.
Stanowisko otwarte, w pełnym słońcu. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub lessowa, o dobrej strukturze i zdolności zatrzymywania wody — pszenica jest najbardziej wymagającym zbożem uprawianym w Polsce i na glebach lekkich, piaszczystych zawodzi. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5), źle znosi zakwaszenie. Wilgotność umiarkowana i wyrównana; wrażliwa na suszę w fazie kłoszenia i nalewania ziarna. Formy ozime wymagają jaryzacji i są w Polsce mrozoodporne, choć bez okrywy śnieżnej wymarzają przy silnych mrozach — słabiej niż żyto; formy jare wysiewa się wczesną wiosną i są mniej plenne. Podatna na rdze, mączniaka, septoriozę i fuzariozę kłosa. Do celów zielarskich (słoma, kiełki, otręby) nie brać surowca z pól traktowanych desykantami i fungicydami ani z pasów przy drogach — ziarno i słoma zatrzymują pozostałości środków ochrony i pyły komunikacyjne.
Surowce pomocnicze, nie lecznicze: otręby pszenne (Tritici furfur), skrobia pszenna (Amylum tritici — substancja pomocnicza w recepturze i zasypkach), olej z kiełków pszenicy (Tritici germinis oleum), kiełki i młoda trawa pszeniczna jako surowiec żywieniowy, słoma pszenna (Tritici stramentum) do kąpieli i okładów. Ziarno i mąka — surowiec spożywczy. Roślina nie jest lekiem.
Ziarno — lipiec–sierpień, w pełnej dojrzałości: źdźbło słomiaste, kłos zwieszony i matowy, ziarniak twardy, nie do rozgniecenia paznokciem, wilgotność poniżej 15%. Kosić w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Pszenica ozima dojrzewa zwykle o 1–2 tygodnie wcześniej niż jara. Słoma — bezpośrednio po omłocie, sucha, złocista, bez pleśni. Otręby i zarodki — powstają przy przemiale, nie zbiera się ich w polu; olej z zarodków tłoczy się na zimno ze świeżych zarodków bezpośrednio po przemiale. Kiełki i trawa pszeniczna — uprawa domowa: ziarno moczyć 8–12 godzin, kiełkować 2–3 dni (kiełki), trawę ścinać po 7–12 dniach, gdy osiągnie 12–18 cm, przed pojawieniem się drugiego liścia.
Ziarno: skrobia jako główny składnik, białko z prolaminami (gliadyny) i gluteninami tworzącymi gluten o dużej sile wypiekowej — cecha decydująca o przydatności chlebowej. Otręby: błonnik pokarmowy nierozpuszczalny (celuloza, hemicelulozy, arabinoksylany, lignina), warstwa aleuronowa bogata w witaminy z grupy B (tiamina, ryboflawina, niacyna, pirydoksyna), magnez, cynk, żelazo, fosfor, mangan, selen, a także fityniany ograniczające ich przyswajanie. Zarodek i olej z zarodków: tokoferole (jedno z najbogatszych naturalnych źródeł witaminy E), nienasycone kwasy tłuszczowe (linolowy, oleinowy), fitosterole, oktakozanol, karotenoidy. Kiełki i młoda trawa: chlorofil, enzymy, witaminy C i K, karotenoidy, składniki mineralne. Skrobia pszenna: czysty polisacharyd bez działania farmakologicznego. Słoma: krzemionka, celuloza, śluzy.
Otręby przy zaparciach: zaczynać od 1 łyżki dziennie, stopniowo dochodząc do 2–3 łyżek, zawsze dodane do jogurtu, zupy lub kaszy i popite co najmniej dużą szklanką wody; efekt pojawia się po kilku dniach regularnego stosowania. Bez zwiększenia podaży płynów otręby zaostrzają zaparcie — to najczęstszy błąd. Kąpiel ze skrobią pszenną przy świądzie i podrażnieniu skóry: 2–4 łyżki skrobi rozprowadzić w zimnej wodzie na papkę, wlać do letniej kąpieli, moczyć się 10–15 minut, nie spłukiwać, skórę osuszyć przez przykładanie ręcznika. Odwar ze słomy do kąpieli: garść pociętej czystej słomy zalać litrem wody, gotować 15–20 minut, przecedzić i dodać do wanny. Olej z kiełków: łyżeczka dziennie na surowo do sałatek (nie podgrzewać — traci tokoferole) albo zewnętrznie, wcierany w suchą skórę i skórki paznokci. Kiełki: łyżka–dwie dziennie do kanapek i sałatek, na świeżo. Nie sporządza się z pszenicy naparów, odwarów ziołowych ani nalewek leczniczych — to nie jest surowiec fitoterapeutyczny.
Otręby są nietrwałe: tłuszcz zarodka szybko jełczeje, a zjełczałe otręby mają ostry, gorzki zapach i drapiący smak — kupować w małych opakowaniach, przechowywać w chłodzie i szczelnie, zużywać w kilka tygodni. Olej z kiełków przechowywać w lodówce, w ciemnej butelce, po otwarciu zużyć w 2–3 miesiące; nie nadaje się do smażenia. Kiełki płukać dwa razy dziennie i zużyć w 2–3 dni — na kiełkownicy szybko rozwijają się pleśnie i bakterie, a kiełki o zapachu kwaśnym lub śluzowatej powierzchni nadają się tylko do wyrzucenia. Słoma do kąpieli musi pochodzić z pewnego źródła: sucha, złocista, bez śladów pleśni i bez zaprawy — spleśniała słoma to źródło mykotoksyn i zarodników, groźnych dla alergików. Ziarno przechowywać suche (poniżej 14% wilgotności), w przewiewie; zawilgocone pleśnieje i produkuje mykotoksyny. Dobre ziarno: wyrównane, twarde, bez pyłu, o czystym zbożowym zapachu — zapach stęchlizny lub zapach „mysi” dyskwalifikuje partię. Odróżnienie od innych zbóż w polu: pszenica ma wyraźne, orzęsione uszka liściowe i zbity, czworoboczny kłos; żyto ma kłos długi, spłaszczony, wiotki i zwieszony, uszka drobne; jęczmień ma bardzo długie ości i duże, nagie uszka obejmujące źdźbło; owies ma wiechę zamiast kłosa. Pszenżyto wygląda pośrednio między pszenicą a żytem — kłos dłuższy i luźniejszy niż pszeniczny.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.