Rosa × centifolia
Mieszańcowa róża uprawna o kulistych, gęsto pełnych kwiatach — obok damasceńskiej główny surowiec na wodę różaną i absolut różany.
Róża stulistna to mieszaniec ogrodowy o niejasnym pochodzeniu, wyhodowany prawdopodobnie w Holandii w XVI–XVII wieku i uwieczniony na setkach martwych natur — stąd nazwa „róża malarska”. Jej kwiat jest kulisty i tak gęsto wypełniony płatkami, że przypomina główkę kapusty, co dało kolejną nazwę ludową. W zielarstwie i perfumerii liczy się jako surowiec olejkowy: uprawiana jest przede wszystkim w Grasse w Prowansji i w Maroku, gdzie z jej płatków pozyskuje się nie destylowany olejek, lecz ABSOLUT różany — ekstrakt rozpuszczalnikowy o zapachu miodowo-różanym, znacznie bogatszym niż destylat. Do celów leczniczych używa się płatków (surowiec ściągający i przeciwzapalny) oraz wody różanej. W Polsce gatunek nie występuje dziko, uprawia się go wyłącznie w ogrodach i kolekcjach róż historycznych; surowiec pochodzi z importu.
Krzew wysokości 1–2 m, o pokroju LUŹNYM, rozłożystym i charakterystycznie „rozwalonym” — cienkie, giętkie pędy uginają się pod ciężarem kwiatów i wyginają łukowato ku ziemi, przez co krzew wymaga podpór; to cecha pokrojowa odróżniająca go od sztywno wzniesionej róży francuskiej. Pędy zielone do brunatnawych, uzbrojone NIERÓWNOMIERNIE: duże, mocne, lekko zakrzywione kolce wymieszane z licznymi drobnymi kolcami, szczecinkami i kolcami gruczołowymi — pędy są w dotyku szorstkie i gęsto „najeżone”. Liście nieparzystopierzaste, złożone z 5 (rzadziej 7) listków. Listki duże, szerokojajowate do eliptycznych, o brzegu podwójnie, GRUCZOŁKOWATO piłkowanym, z wierzchu ciemnozielone, matowe, lekko pomarszczone i nieco zwisające; od spodu jaśniejsze, szarozielone, owłosione i gruczołkowate. Użyłkowanie pierzaste, od spodu wypukłe. Ogonki i przylistki gruczołkowate. Kwiaty pojedyncze lub po 2–3 na szczytach pędów, DUŻE — o średnicy 6–9 cm, GĘSTO PEŁNE, złożone z bardzo licznych (kilkudziesięciu do ponad stu) płatków ściśle zachodzących na siebie. Kształt kwiatu to najpewniejsza cecha diagnostyczna: KULISTY, zwarty, zamknięty, przypominający główkę kapusty lub kulę — kwiat nie rozwiera się płasko i nie odsłania pręcików (te są w większości przekształcone w płatki, przez co roślina jest niemal bezpłodna). Płatki zewnętrzne duże, wewnętrzne coraz drobniejsze i pogniecione, barwy od jasnoróżowej i różowej po ciemnoróżową, rzadziej białej. Zapach bardzo silny, słodki, MIODOWY, głębszy i mniej „ostry” niż u damasceńskiej. Kwiat, ciężki i wodnisty, wyraźnie zwiesza się na szypułce ku dołowi. Kwitnie RAZ w sezonie, obficie, przez 3–4 tygodnie. Działki kielicha pierzasto podzielone, gruczołkowate, po przekwitnieniu odgięte i odpadające. Szypułki gęsto pokryte gruczołkami — lepkie, o żywicznym zapachu. Owoc pozorny (szupinka) zawiązuje się RZADKO i słabo (zredukowane pręciki, kwiat niemal bezpłodny) — jajowaty do kulistego, czerwony, ale w praktyce prawie niespotykany i bez znaczenia użytkowego. Organ podziemny: drewniejący, rozgałęziony system korzeniowy z korzeniem palowym; roślina wydaje odrosty korzeniowe.
Gatunek mieszańcowy, POCHODZENIA WYŁĄCZNIE OGRODOWEGO — nie występuje w stanie dzikim nigdzie na świecie, w tym w Polsce. Powstał w uprawie, prawdopodobnie w Holandii między XVI a XVII wiekiem, przy udziale m.in. Rosa gallica, R. × damascena, R. moschata i R. canina. Główne rejony uprawy plantacyjnej na surowiec: region Grasse w Prowansji (Francja) — stąd nazwa róży prowansalskiej i handlowe określenie „rose de mai”; Maroko (dolina Dades i okolice El Kelaa des Mgouna), a także Egipt, Turcja i Indie. W Polsce spotykana wyłącznie w uprawie: w ogrodach przydomowych, kolekcjach róż historycznych, ogrodach klasztornych i zabytkowych założeniach parkowych; nie dziczeje i nie tworzy trwałych populacji. Surowiec zielarski i kosmetyczny — suszone płatki, woda różana i absolut — sprowadzany do Polski z Francji i Maroka.
Stanowisko w pełnym słońcu, ciepłe i przewiewne, ale osłonięte od zimnych wiatrów — w cieniu kwitnie skąpo, płatki są blade i ubogie w olejek, a gęste, wilgotne stanowisko sprzyja mączniakowi i szarej pleśni, na które ten gatunek jest wrażliwy. Ciężkie, gęsto pełne kwiaty gniją w deszczową pogodę — to typowa wada róż stulistnych. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, gliniasto-piaszczysta, dobrze zdrenowana; roślina jest wymagająca pokarmowo, znacznie bardziej niż róża francuska. Odczyn lekko kwaśny do obojętnego, pH 6,0–7,0. Wilgotność umiarkowana i równomierna, bez zastoisk wody w strefie korzeniowej i bez przesuszania w okresie zawiązywania pąków. Mrozoodporność dobra, ale nie pełna — w warunkach polskich zimuje na ogół bez okrycia w strefach 6–7, jednak w rejonach o ostrych zimach i na stanowiskach otwartych zaleca się kopczykowanie nasady krzewu; przemarzają zwłaszcza jednoroczne pędy, na których zawiązują się pąki kwiatowe, co bezpośrednio obniża plon płatków. Kwitnie na pędach ZESZŁOROCZNYCH — cięcie prześwietlające wykonywać PO kwitnieniu; cięcie wiosenne usuwa pąki i pozbawia zbioru. Ze względu na luźny pokrój i ciężkie kwiaty krzew wymaga podpór. NIE ZBIERAĆ płatków z róż ogrodowych i parkowych opryskiwanych fungicydami i insektycydami — a ten gatunek, jako podatny na mączniaka i czarną plamistość, jest w ogrodach opryskiwany rutynowo; oprysku z płatków usunąć się nie da. Nie zbierać z krzewów przy ruchliwych drogach i z nasadzeń miejskich.
płatki korony (Rosae centifoliae flos / Rosae petalum) — surowiec ściągający i aromatyczny; woda różana (Aqua rosae) z destylacji; absolut różany (ekstrakcja rozpuszczalnikami — wyłącznie do perfumerii i kosmetyki, NIE do stosowania wewnętrznego); w mniejszym zakresie olejek różany destylowany. Owoce zawiązują się rzadko i nie mają znaczenia jako surowiec.
Płatki — jedyny termin: pełnia kwitnienia, jednorazowa, w Polsce druga połowa maja i czerwiec (w Grasse maj — stąd handlowa nazwa „rose de mai”), przez około 3–4 tygodnie. Faza zbioru jest krytyczna: kwiaty zrywa się w fazie pąka ROZCHYLAJĄCEGO SIĘ i kwiatu świeżo rozwiniętego, ZANIM płatki zaczną odstawać i opadać — kwiat przekwitający ma wyraźnie mniej olejku, a płatki brunatnieją. Pora dnia rozstrzyga o wartości surowca: zbiór WYŁĄCZNIE o świcie, od pierwszego brzasku do godziny 9–10 rano, gdy jeszcze leży rosa — zawartość olejku spada w ciągu dnia wraz ze wzrostem temperatury nawet o połowę. Na plantacjach w Grasse i w Maroku zbiór kończy się przed 10:00 z tego właśnie powodu. Zrywać całe kwiaty z dnem kwiatowym lub obrywać same płatki, ODCINAJĄC białe, gorzkie nasady. Wrzucać luźno do przewiewnych koszy — NIE ugniatać i nie transportować w workach foliowych: gęsto pełne, wodniste kwiaty zaparzają się w kilkanaście minut, fermentują i nieodwracalnie brunatnieją. Do destylacji lub ekstrakcji przerabiać w ciągu 1–2 godzin od zbioru, najpóźniej tego samego dnia; suszenie rozpoczynać natychmiast. Owoce — zawiązują się rzadko (kwiat niemal bezpłodny) i nie stanowią surowca.
Płatki: olejek eteryczny — obecny w niewielkiej ilości (ułamki procenta świeżej masy), o składzie zbliżonym do damasceńskiej, z przewagą alkoholi monoterpenowych: geraniolu, cytronelolu, nerolu, linalolu i farnezolu, oraz ze śladowymi, ale decydującymi o charakterze zapachu beta-damascenonem i tlenkami różanymi. Cechą wyróżniającą jest wysoka zawartość ALKOHOLU FENYLOETYLOWEGO — związku dobrze rozpuszczalnego w wodzie, który przy destylacji z parą wodną w większości przechodzi do wody różanej, a nie do olejku; dlatego z róży stulistnej pozyskuje się przede wszystkim ABSOLUT (ekstrakcja rozpuszczalnikami), który ten związek zachowuje i ma charakterystyczny miodowo-różany zapach, znacznie pełniejszy niż destylat. Poza olejkiem płatki zawierają: garbniki hydrolizujące (elagotanoidy) i katechinowe — surowiec jest wyraźnie ściągający, choć słabiej niż płatki róży francuskiej; flawonoidy (kwercetyna, kemferol i ich glikozydy); antocyjany (barwniki); kwasy fenolowe (galusowy, elagowy); kwas askorbinowy; śluzy; żywice; wosk różany; sole mineralne. Woda różana zawiera rozpuszczalne w wodzie frakcje olejku, przede wszystkim alkohol fenyloetylowy i cytronelol w niskich stężeniach.
Napar z płatków: 1–2 łyżki suszonych płatków na szklankę wrzątku, parzyć POD PRZYKRYCIEM 10–15 minut (przykrycie konieczne — olejek jest lotny i bez niego ucieka z parą), przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki przy nieżytach przewodu pokarmowego i jako łagodny środek uspokajający; nie stosować doustnie długotrwale (surowiec garbnikowy). Płukanka do jamy ustnej i gardła: 2 łyżki płatków na szklankę wrzątku, parzyć 20 minut pod przykryciem, ostudzić, przecedzić; płukać 3–4 razy dziennie przy zapaleniu dziąseł, aftach i podrażnieniu gardła. Okłady na oczy i skórę: przecedzony, wystudzony napar lub CZYSTA woda różana (hydrolat bez dodatków, nie „woda różana” z listą konserwantów i substancji zapachowych) — nasączony gazik na 10–15 minut. Tonik: woda różana bezpośrednio na oczyszczoną skórę twarzy, rano i wieczorem; szczególnie dla cery suchej, wrażliwej i naczynkowej. Nasiadówki i przemywania: 3 łyżki płatków na litr wrzątku, parzyć 30 minut, przecedzić — przy podrażnieniach i stanach zapalnych. Olejek różany i absolut: WYŁĄCZNIE zewnętrznie i wyłącznie rozcieńczone — do masażu i pielęgnacji w stężeniu 0,5–2% w oleju bazowym (migdałowy, jojoba), do kominka aromaterapeutycznego 2–3 krople. NIE stosować doustnie; absolutu, jako ekstraktu rozpuszczalnikowego, nie stosować wewnętrznie w żadnej postaci. Konfitura z płatków i miód różany: świeże płatki po odcięciu białych nasad, utarte z cukrem z dodatkiem soku z cytryny lub zalane miodem na 2–3 tygodnie — klasyczny surowiec kulinarny (nadzienie do pączków) i domowy środek na podrażnione gardło; łyżeczka do ssania kilka razy dziennie. Nalewka z płatków (do użytku zewnętrznego): świeże płatki zalane spirytusem 40–50%, macerowane 2–3 tygodnie w ciemności — jako tonik ściągający.
Suszenie: szybko, w cienkiej, luźnej warstwie, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C (maksymalnie 40 °C) — powyżej tej granicy olejek ulatnia się, a płatki brunatnieją. Gęsto pełne kwiaty stulistnej są wodniste i mają dużo płatków, więc bezwzględnie rozdzielić je przed suszeniem na pojedyncze płatki — kwiaty suszone w całości gniją i pleśnieją od środka. Białe nasady płatków odcinać: są gorzkie i psują smak naparu oraz konfitur. Dobry surowiec: barwa różowa, zachowana, NIE brunatna ani wyblakła; kruchy; po roztarciu w palcach wyraźnie i słodko pachnie różą, z nutą miodową. Brak zapachu oznacza surowiec przegrzany, stary albo pochodzący z róż ozdobnych (wielkokwiatowych), które nie mają wartości leczniczej ani zapachowej, a masowo trafiają do taniego handlu pod etykietą „płatki róży”. Przechowywanie: szczelne, ciemne naczynia szklane, do 12 miesięcy; płatki są higroskopijne, po zawilgoceniu zbrylają się i pleśnieją — nie trzymać w papierowych torebkach ani w folii. Woda różana (hydrolat): przechowywać w lodówce, zużyć w ciągu kilku miesięcy — jest podatna na skażenie mikrobiologiczne; zmętnienie, kłaczki lub kwaśny zapach oznaczają, że nadaje się wyłącznie do wyrzucenia. Absolut kontra olejek — kluczowe rozróżnienie zawodowe: ABSOLUT różany (rose absolute) uzyskuje się przez ekstrakcję rozpuszczalnikami, ma barwę ciemnopomarańczową do czerwonawej, gęstą konsystencję i pełny, miodowo-różany zapach — to główny produkt z róży stulistnej i surowiec perfumeryjny; może zawierać śladowe pozostałości rozpuszczalnika, dlatego NIE stosuje się go wewnętrznie ani w preparatach leczniczych. OLEJEK różany destylowany (otto, Rosae aetheroleum) pozyskuje się z parą wodną, głównie z róży damasceńskiej; w temperaturze poniżej ok. 20 °C krystalizuje (wytrąca się stearopten) i staje się półstały — ogrzany w dłoni znów jest płynny; to prosty test autentyczności, którego absolut nie przechodzi. Trzecia pułapka nazewnicza: „olej z dzikiej róży” (rosehip oil) to tłusty olej tłoczony z NASION, nie olejek eteryczny z płatków — zupełnie inny produkt o zastosowaniu kosmetycznym. Fałszerstwa: olejek i absolut różany należą do najczęściej podrabianych surowców; tanie „olejki różane” to rozcieńczenia, geraniol z palmarozy, olejek geraniowy lub kompozycje syntetyczne. Mieszanki: płatki stulistnej łączą się z lipą i rumiankiem (napary łagodzące), z melisą i lawendą (uspokajające), z prawoślazem i malwą (osłonowe na gardło), z szałwią (płukanki), z hibiskusem (herbatki smakowe). Gatunki mylone: od róży damasceńskiej odróżnia ją kulisty, „kapuściany”, zamknięty kwiat o bardzo licznych płatkach (damasceńska ma kwiat luźniejszy, płaskiej otwierający się, w podbaldachach po kilka-kilkanaście), zwieszający się pod własnym ciężarem, luźniejszy pokrój krzewu i zapach bardziej miodowy niż ostro-różany. Od róży francuskiej — ta jest niska (do 1,2 m), sztywno wzniesiona, ma kwiaty ciemnokarminowe, półpełne, z widocznymi pręcikami, i płatki wyraźnie CIERPKIE w smaku. Prosty test warsztatowy: płatki francuskiej mocno ściągają w ustach, stulistnej są łagodne i słodkawo-aromatyczne — to bezpośrednio wskazuje, do czego którego surowca użyć.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.