Agrimonia eupatoria
Bylina o długim, kłosokształtnym gronie żółtych kwiatów i czepliwych owocach, klasyczne ziele garbnikowe na wątrobę, gardło i biegunki.
Rzepik pospolity to jedno z najstarszych ziół europejskiego lecznictwa, ceniony od czasów antycznych jako środek wątrobowy i ściągający. Cała roślina jest bogata w garbniki, dzięki czemu działa przeciwbiegunkowo, przeciwzapalnie i ściągająco na błony śluzowe. W polskim zielarstwie jest to podstawowe ziele do płukania gardła i jamy ustnej oraz składnik mieszanek żółciopędnych. Roślina jest łatwa do rozpoznania po długim, wąskim kwiatostanie i owocach o haczykowatych szczecinkach, które czepiają się odzieży. W przeciwieństwie do wielu ziół garbnikowych rzepik jest dobrze tolerowany i nadaje się do dłuższych kuracji.
Bylina wysokości 30–120 cm, o krótkim, zdrewniałym kłączu. Łodyga wzniesiona, zwykle nierozgałęziona lub słabo rozgałęziona w górze, obła, gęsto owłosiona odstającymi, miękkimi włoskami, często czerwonawa u nasady. Liście skrętoległe, nieparzystopierzastozłożone, złożone z 5–9 dużych listków ostro piłkowanych, między którymi wsunięte są drobniutkie listki pośrednie — to cecha diagnostyczna rodzaju. Listki od spodu szarozielone i gęsto owłosione, z wyraźnym siateczkowatym użyłkowaniem; przylistki duże, sercowate, ząbkowane, obejmujące łodygę. Kwiaty drobne, złocistożółte, pięciopłatkowe, zebrane w długie, wąskie, kłosokształtne grono na szczycie pędu, rozkwitające stopniowo od dołu ku górze. Owoc — hypancjum w kształcie odwróconego stożka, wyraźnie bruzdowane (10–12 podłużnych bruzd), zwieńczone wieńcem haczykowatych szczecinek, początkowo odstających, potem zbieżnych ku górze; czepia się sierści i tkanin. Organ podziemny: krótkie, grube, brunatne kłącze z licznymi korzeniami przybyszowymi.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie na suchych i ciepłych murawach, słonecznych zboczach, skrajach lasów i zarośli, na miedzach, przydrożach, nasypach kolejowych, w widnych zaroślach i na ekstensywnie użytkowanych łąkach. Preferuje stanowiska nasłonecznione i gleby wapienne. Częsty na wyżynach Lubelskiej, Małopolskiej i Kieleckiej, na Jurze i Roztoczu.
Stanowisko słoneczne, najlepiej ciepłe i osłonięte. Gleba przepuszczalna, umiarkowanie żyzna, świeża do suchej, gliniasto-wapienna, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,8) — na glebach kwaśnych rośnie słabo. Roślina znosi suszę i jest w pełni mrozoodporna w polskich warunkach. Nie zbierać z poboczy dróg (roślina rośnie tam masowo, ale kumuluje ołów i sadzę), z nasypów kolejowych opryskiwanych herbicydami oraz z brzegów pól uprawnych.
ziele (Agrimoniae herba)
Ziele — od czerwca do sierpnia, w początkach kwitnienia, gdy rozwinięte są dolne kwiaty grona, a górna część kwiatostanu jest jeszcze w pąkach; wtedy zawartość garbników jest najwyższa, a surowiec nie zawiera jeszcze czepliwych owoców. Ścinać górne, ulistnione części pędu (ok. 20–30 cm) sekatorem lub nożem, w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, najlepiej przed południem. Zbiór późniejszy, z zawiązanymi owocami, daje surowiec gorszej jakości — owoce czepiają się i zaśmiecają susz. Zdrewniałych dolnych części łodygi się nie zbiera.
Garbniki — główna grupa czynna: garbniki katechinowe (skondensowane) i hydrolizujące (elagotaniny, m.in. agrimonina), w zielu w znaczącej ilości. Flawonoidy: glikozydy kwercetyny, kemferolu, luteoliny, apigeniny, w tym rutozyd i hyperozyd. Kwasy fenolowe: kawowy, chlorogenowy, ferulowy, salicylowy. Triterpeny (kwas ursolowy), fitosterole, gorycze, niewielka ilość olejku eterycznego, śluzy, krzemionka, sole mineralne (potas, żelazo, krzem), witaminy z grupy B i witamina K.
Napar: 1–2 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie po pół–całej szklance między posiłkami (wątrobowo, przeciwbiegunkowo). Odwar do płukania gardła i jamy ustnej: 2 łyżki ziela na szklankę wody, gotować 5 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut, przecedzić; płukać ciepłym 3–5 razy dziennie — przy anginie, zapaleniu dziąseł, aftach i chrypce. Do okładów i przemywań skóry: mocniejszy odwar (3 łyżki na szklankę), stosowany na letnio, kilka razy dziennie. Nalewka: 1 część suszonego ziela na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2 tygodnie, wstrząsając co kilka dni; zażywać po pół–jednej łyżeczce w wodzie 2 razy dziennie. Kuracja wątrobowa: kuracje 2–4-tygodniowe z przerwami; nie stosować garbnikowych naparów bez przerwy przez wiele miesięcy. Nie popijać rzepikiem posiłków bogatych w żelazo ani preparatów żelaza — garbniki utrudniają jego wchłanianie.
Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C (optymalnie 30–35 °C), w wiązkach zawieszonych kwiatostanami w dół lub rozłożone cienką warstwą. Prawidłowo wysuszony surowiec zachowuje szarozieloną barwę liści i żółtą barwę kwiatów; zbrunatniałe, poczerniałe ziele oznacza suszenie w wilgoci lub w zbyt grubej warstwie i nie nadaje się do użytku. Susz jest lekki i kruszy się — przechowywać w szczelnych, ciemnych pojemnikach, do 12 miesięcy; po tym czasie garbniki tracą aktywność, a napar staje się mdły zamiast ściągającego. Dobry surowiec ma wyraźnie cierpki, ściągający smak i lekki, korzenny zapach. Mieszanki: z szałwią i rumiankiem (płukanki na gardło), z mniszkiem, dziurawcem i miętą (wątroba i drogi żółciowe), z borówką brusznicą i pięciornikiem (biegunki), ze skrzypem i nawłocią (drogi moczowe). Odróżnianie: rzepik wonny (Agrimonia procera) jest okazalszy, silnie aromatyczny po roztarciu (gruczoły żywiczne na spodzie liści), a jego owoc ma bruzdy sięgające tylko do połowy wysokości i szczecinki najniższego okółka odgięte w dół; rzepik pospolity pachnie słabo, a hypancjum jest bruzdowane na całej długości. Rzepik wonny bywa zbierany zamiennie — nie jest to błąd groźny, ale surowiec ma nieco inny profil olejku. Najczęstszy błąd: zbiór z owocami, które haczykami wczepiają się w susz i są niemożliwe do usunięcia.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.