Prunus domestica
Drzewo sadownicze, którego suszone owoce są klasycznym, łagodnym środkiem przeczyszczającym o działaniu osmotyczno-balastowym.
Śliwa domowa to mieszaniec uprawny znany wyłącznie z hodowli — nie występuje dziko, a jej dzikie pierwowzory to ałycza i tarnina. W zielarstwie liczy się przede wszystkim owoc, a konkretnie owoc suszony (węgierka), który stanowi jeden z niewielu środków przeczyszczających bezpiecznych do długiego stosowania, także u dzieci i kobiet w ciąży. Działanie opiera się na sorbitolu, błonniku i kwasach organicznych, a nie na antranoidach, jak w kruszynie czy senesie — dzięki temu nie powoduje przyzwyczajenia jelita. Suszone śliwki są też surowcem odżywczym, bogatym w potas i związki fenolowe. Poza owocem drzewo dostarcza jedynie surowców pomocniczych o marginalnym znaczeniu.
Drzewo lub duży krzew wysokości 4–10 m, o kulistej, dość luźnej koronie i pniu pokrytym szarobrunatną, spękaną korą. Pędy roczne nagie lub słabo owłosione, zwykle BEZ CIERNI (odróżnienie od tarniny, która jest gęsto ciernista). Liście skrętoległe, pojedyncze, eliptyczne do odwrotnie jajowatych, długości 4–10 cm, o brzegu karbowano-piłkowanym, wierzchu ciemnozielonym i matowym, spodzie jaśniejszym i owłosionym wzdłuż nerwów; użyłkowanie pierzaste, nerwy boczne wyraźnie wcięte; ogonek liściowy krótki, u wielu odmian z gruczołkami. Kwiaty pojedyncze lub po 2–3 w pęczkach, białe lub zielonkawobiałe, o 5 płatkach, średnicy 1,5–2,5 cm, rozwijają się RAZEM Z LIŚĆMI lub tuż przed nimi (u tarniny — na nagich pędach, na długo przed liśćmi). Owoc to pestkowiec podłużny, jajowaty lub kulisty, długości 2–7 cm, granatowy, fioletowy, żółty lub zielony, pokryty niebieskawym nalotem woskowym, z wyraźną bruzdą wzdłuż jednej strony; miąższ soczysty, słodki, u węgierek odchodzący od pestki. Pestka spłaszczona, szorstka, zaostrzona. System korzeniowy płytki, silnie odrostowy — śliwa chętnie wypuszcza odrosty korzeniowe.
W Polsce gatunek wyłącznie uprawny, sadzony w całym kraju: w sadach towarowych (Lubelszczyzna, Mazowsze, Podkarpacie), w sadach przydomowych, na miedzach i przy drogach. Nie tworzy trwałych populacji dzikich, ale bywa przejściowo zdziczały przy dawnych siedliskach, na skarpach kolejowych i w zaroślach — tam zwykle w postaci lubaszek i mirabelek. Suszone śliwki dostępne w handlu pochodzą zarówno z krajowych węgierek, jak i z importu (Kalifornia, Chile, Bałkany).
Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte od wiatru; w cieniu owoce nie wybarwiają się i są kwaśne. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasto-piaszczysta, przepuszczalna, ale zasobna w wodę, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 6,0–7,0); śliwa źle znosi gleby lekkie i suche oraz stanowiska podmokłe. Wymaga wysokiego poziomu wapnia — na glebach kwaśnych wapnować. Mrozoodporność drzewa dobra (strefa 5), ale kwiaty (kwitnie w kwietniu) łatwo przemarzają w zastoiskach mrozowych — nie sadzić w dolinach i nieckach. NIE zbierać owoców z drzew rosnących przy ruchliwych drogach i torach oraz z sadów towarowych bezpośrednio po zabiegach ochronnych; owoce z sadów konwencjonalnych myć.
owoc suszony (Pruni fructus, w handlu: Prunum, fructus siccatus) — surowiec podstawowy; owoc świeży (jako środek spożywczy o działaniu regulującym); pomocniczo kora (Pruni cortex) i kwiat, o znaczeniu wyłącznie ludowym i marginalnym. Nasion (pestek) nie stosuje się — zawierają glikozydy cyjanogenne.
Owoc: sierpień–wrzesień (odmiany wczesne od lipca, węgierki w drugiej połowie września), w pełnej dojrzałości — owoc miękki, w pełni wybarwiony, z nienaruszonym nalotem, łatwo odchodzący od szypułki; do suszenia zbierać owoce przejrzałe, o najwyższej zawartości cukrów, najlepiej w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, zrywając ręcznie, by nie uszkodzić skórki. Kwiat (surowiec ludowy): kwiecień, w pełni kwitnienia, w słoneczny dzień, obrywając całe kwiaty bez szypułek. Kora (surowiec ludowy, marginalny): wczesna wiosna przed ruszeniem soków (marzec), wyłącznie z gałęzi pozyskanych przy cięciu sanitarnym — nigdy z pnia żywego drzewa.
Owoc suszony: alkohole cukrowe — przede wszystkim sorbitol (główny nośnik działania przeczyszczającego, osmotyczny), cukry proste (glukoza, fruktoza, sacharoza), błonnik rozpuszczalny (pektyny) i nierozpuszczalny, kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy, chinowy), związki fenolowe — głównie kwasy hydroksycynamonowe (neochlorogenowy, chlorogenowy), antocyjany w skórce (owoce ciemne), karotenoidy, sole potasu, ponadto witaminy z grupy B i witamina K. Owoc świeży: te same grupy związków w mniejszym stężeniu, z wyższą zawartością wody. Kora i liście: garbniki, kwasy fenolowe. Nasiona (pestki): amigdalina — glikozyd cyjanogenny, dlatego pestek nie stosuje się w lecznictwie ani nie spożywa.
Suszone śliwki przy zaparciach: 4–8 sztuk (ok. 50–100 g) namoczyć na noc w szklance letniej, przegotowanej wody; rano wypić płyn i zjeść owoce, na czczo. Efekt pojawia się zwykle w ciągu kilkunastu godzin — nie zwiększaj porcji w pierwszym dniu, jeśli nie zadziała od razu. Stosować codziennie tak długo, jak potrzeba; to jeden z niewielu środków przeczyszczających, którego nie trzeba odstawiać po dwóch tygodniach. Kompot/przecier: 100 g suszu na 0,5 l wody, gotować 10–15 minut, pić szklankę wieczorem. U dzieci — od 2 do 4 sztuk namoczonych owoców lub przecier, ostrożnie i z obserwacją reakcji. Ważne: każdą kurację śliwkową prowadzić przy zwiększonej podaży płynów (min. 1,5–2 l na dobę), inaczej błonnik zadziała odwrotnie i zagęści treść jelitową. Mieszanka domowa: suszone śliwki, figi i siemię lniane w równych częściach, zmielone i formowane w kulki — 1–2 kulki wieczorem. Kwiat (ludowo): napar 1 łyżka na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut, przy uporczywym zaparciu — działanie słabe, znaczenie marginalne. Pestek nie rozgryzać i nie stosować.
Do suszenia nadają się wyłącznie węgierki (odmiany o zwięzłym, odchodzącym od pestki miąższu i wysokiej cukrowości) — mirabelki i renklody rozpadają się i fermentują. Owoce suszyć w temperaturze 50–60 °C przy dobrym przewiewie, zaczynając od niższej i podnosząc pod koniec; suszenie trwa kilkanaście–kilkadziesiąt godzin, aż skórka zmarszczy się, a owoc pozostanie elastyczny i nie będzie wypuszczał soku po ściśnięciu. Suszenie w zbyt wysokiej temperaturze od razu „zamyka” skórkę, owoc zostaje wilgotny w środku i pleśnieje. Dobry surowiec: śliwka miękka, ciemna, matowa, elastyczna, o intensywnym słodkim zapachu, bez lepkiego wycieku i bez zapachu fermentacji; twarda, szklista i lśniąca powierzchnia to sygnał, że owoce natłuszczano lub siarkowano. Białawy nalot na suszu nie zawsze jest pleśnią — wykwit cukru jest suchy i równomierny, pleśń jest puszysta i pachnie stęchlizną; przy wątpliwościach surowiec odrzucić. Przechowywać w szczelnych słoikach lub płóciennych workach w chłodzie do 12 miesięcy; susz niedosuszony pleśnieje, przesuszony twardnieje. W mieszankach śliwka łączy się z figą, rodzynkami, siemieniem lnianym i babką jajowatą (zaparcia), a z lukrecją i kminkiem — dla złagodzenia wzdęć. Odróżnienie od tarniny: śliwa domowa nie ma cierni, kwitnie razem z liśćmi, ma duże, słodkie owoce; tarnina jest ciernista, kwitnie na nagich pędach i daje drobne, silnie cierpkie owoce. Uwaga na częsty błąd: susz „śliwka kalifornijska” z syropem glukozowym i konserwantami nie jest surowcem zielarskim — kupuj susz bez dodatków.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.