Astragalus glycyphyllos
Krajowy motylkowy o słodkawych liściach i rozesłanych pędach — ziele o działaniu immunostymulującym i moczopędnym, krewny chińskiego huang qi.
Traganek szerokolistny to jedyny pospolity w Polsce przedstawiciel rodzaju, który w medycynie chińskiej dał najsłynniejsze zioło adaptogenne — traganek błoniasty (Astragalus membranaceus, huang qi). Gatunek krajowy nie jest jego równorzędnym zamiennikiem, ale zawiera podobny zestaw grup związków: polisacharydy, saponiny triterpenowe i flawonoidy, i bywa stosowany jako łagodny surowiec immunostymulujący i moczopędny. Nazwa gatunkowa "glycyphyllos" znaczy "słodkolistny" — świeżo rozgryziony liść ma wyraźnie słodkawy, lukrecjowy posmak, co jest najprostszą cechą rozpoznawczą. W polskim zielarstwie jest surowcem niszowym, zbieranym raczej przez zielarzy niż kupowanym w handlu.
Bylina o pędach rozesłanych lub podnoszących się, długości 60–120 cm, tworząca luźne, plączące się kępy w runie. Łodyga gruba, kanciasta, zygzakowato wygięta w węzłach, naga lub bardzo słabo owłosiona, pusta w środku. Liście skrętoległe, złożone nieparzystopierzasto, z 9–13 listkami; listki duże (do 4 cm), jajowate do eliptycznych, całobrzegie, tępo zakończone, matowozielone, od spodu jaśniejsze i nieco owłosione, o wyraźnym użyłkowaniu pierzastym; przylistki duże, lancetowate, wolne. Kwiatostanem jest zwarte, jajowate grono na krótkiej szypule, wyrastające z kąta liścia i krótsze od niego. Kwiaty motylkowe, długości ok. 1,5 cm, żółtawobiałe do bladokremowych, czasem z zielonkawym odcieniem — nigdy intensywnie żółte. Owoc to strąk, wąski, sierpowato wygięty ku górze, długości 3–4 cm, zaostrzony, początkowo zielony, po dojrzeniu brunatny, zebrany w gęste pęczki. Korzeń palowy, zdrewniały, rozgałęziony, z krótkim kłączem. Cecha diagnostyczna: rozesłany, zygzakowaty pęd + krótkie grono kremowych kwiatów krótsze od liścia + słodki smak liścia.
Gatunek rozpowszechniony w całej Polsce, choć nigdzie nie występujący masowo — rośnie rozproszony, częściej na niżu i pogórzu niż w górach. Siedliska: widne lasy liściaste i mieszane (zwłaszcza dąbrowy i grądy), zarośla, skraje lasów, polany, zbocza, przydroża leśne, murawy kserotermiczne, nasypy kolejowe i skarpy. Preferuje miejsca ciepłe, widne i wapienne. Częstszy w pasie wyżyn i na Lubelszczyźnie.
Stanowisko słoneczne do półcienistego, ciepłe i osłonięte. Gleba przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta lub kamienista, umiarkowanie żyzna, świeża do suchej, dobrze znosi susze dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0) — gatunek wapieniolubny, na glebach kwaśnych rośnie źle. Jako roślina motylkowa wiąże azot atmosferyczny i nie potrzebuje nawożenia azotowego. Pełna mrozoodporność w warunkach polskich. Źle znosi przesadzanie ze względu na korzeń palowy — rozmnażać z nasion, po skaryfikacji. Nie zbierać z nasypów kolejowych opryskiwanych herbicydami, z poboczy dróg i z terenów przemysłowych. Nie zbierać też z pojedynczych, izolowanych stanowisk — gatunek jest lokalnie rzadki.
ziele (Astragali glycyphylli herba), rzadziej korzeń (Astragali radix — w handlu pod tą nazwą występuje niemal wyłącznie importowany A. membranaceus)
Ziele — w pełni kwitnienia, od czerwca do lipca (miejscami do sierpnia), w suchy, słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, najlepiej przed południem. Ścinać górne, ulistnione i kwitnące części pędów (górne 20–30 cm), nożem lub sekatorem, nie wyrywać z korzeniem i nie ogałacać stanowiska — zostawić co najmniej połowę pędów. Korzeń (rzadko zbierany) — jesienią (wrzesień–październik), z roślin co najmniej 3-letnich, po zakończeniu wegetacji, albo bardzo wczesną wiosną; wykopywać szpadlem, korzeń jest głęboki i zdrewniały.
Polisacharydy (glukany i arabinogalaktany — grupa odpowiedzialna za działanie immunomodulujące w rodzaju Astragalus). Saponiny triterpenowe z grupy cykloartanów (astragalozydy i pokrewne, w gatunku krajowym w mniejszej ilości i nieco innym składzie niż u A. membranaceus). Flawonoidy: pochodne kwercetyny i kemferolu, izoflawony (formononetyna, kalikozyna). Kwasy fenolowe, garbniki, gorycze, sole mineralne (potas, krzemionka), aminokwasy, śluzy. W liściach związki nadające słodkawy smak.
Napar z ziela: 1–2 łyżki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2 razy dziennie po pół szklanki, kuracyjnie przez 3–4 tygodnie (wzmacniająco, moczopędnie). Odwar z korzenia: 1 łyżka rozdrobnionego korzenia na 2 szklanki wody, gotować 15–20 minut na małym ogniu, odstawić 15 minut; pić 2 razy dziennie po pół szklanki. Nalewka z ziela: susz zalać spirytusem 40–50%, macerować 3 tygodnie; 1 łyżeczka 1–2 razy dziennie. Zewnętrznie: mocny odwar (2 łyżki na szklankę, gotować 10 minut) do przemywań i okładów na trudno gojące się rany, owrzodzenia i zmiany skórne. Dobrze łączy się z jeżówką, pokrzywą i owocem róży w mieszankach wzmacniających odporność, oraz ze skrzypem i nawłocią w mieszankach moczopędnych. Nie stosować przewlekle bez przerw.
Ziele suszyć w cieniu i przewiewie, rozłożone cienką warstwą lub związane w luźne pęczki i zawieszone kwiatostanami w dół, w temperaturze do 35–40 °C. Grube, mięsiste łodygi schną wolno — przed suszeniem warto je pociąć i częściowo odrzucić, bo są balastem i przedłużają suszenie, przez co reszta pleśnieje. Korzeń umyć, pociąć na plastry wzdłuż, suszyć do 45 °C. Przechowywać w szczelnych naczyniach, w ciemności, do 12–18 miesięcy. Dobry surowiec: liście zachowują matową zieleń (nie czernieją), kwiaty pozostają kremowe, susz ma słabo słodkawy, lekko trawiasty zapach; zczernienie liści świadczy o zbyt wolnym suszeniu. Najprostszy test rozpoznawczy w terenie: rozgryziony świeży liść ma wyraźnie słodkawy, lukrecjowy posmak — żaden podobny motylkowy w naszym runie tego nie ma. Gatunki mylone: wyka (Vicia) — ma wąsy czepne na końcu liścia (traganek nigdy nie ma wąsów) i kwiaty fioletowe lub niebieskawe; groszek (Lathyrus) — także z wąsami i o kanciastych, oskrzydlonych łodygach; nostrzyk (Melilotus) — liść trójlistkowy, nie pierzasty, zapach kumaryny. Rozstrzygające cechy traganka: brak wąsów czepnych, nieparzystopierzasty liść z dużymi jajowatymi listkami, kremowe kwiaty w krótkim gronie i sierpowaty strąk. UWAGA — nie mylić z importowanym tragankiem błoniastym (huang qi): to inny gatunek o innej sile działania i to jego, a nie krajowy, sprzedaje się w handlu pod nazwą "korzeń traganka".
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.