Thymus × citriodorus
Ogrodowy mieszaniec tymianku o cytrusowym aromacie, łagodniejszy od tymianku pospolitego — wykrztuśny, przeciwbakteryjny i ceniony kulinarnie.
Tymianek cytrynowy jest mieszańcem tymianku pospolitego i macierzanki zwyczajnej, uprawianym wyłącznie w ogrodach — w naturze polskiej nie występuje. Jego olejek zawiera obok tymolu wyraźny udział związków cytrusowych (cytral, geraniol), dzięki czemu ziele pachnie cytryną, a smakuje łagodniej i mniej ostro niż klasyczny tymianek. Dla zielarza oznacza to surowiec o tym samym kierunku działania — wykrztuśnym, przeciwbakteryjnym i rozkurczowym — ale słabszym i lepiej tolerowanym, zwłaszcza przez osoby, którym tymianek pospolity drażni żołądek. Nie jest surowcem farmakopealnym: w recepturze traktujemy go jako łagodniejszy zamiennik i doskonały korygens smakowy, nie jako pełnoprawny substytut Thymi herba tam, gdzie liczy się siła działania.
Niska, wiecznie zielona krzewinka o wysokości 15–30 cm, tworząca zwarte, półkoliste poduchy o zdrewniałej podstawie. Pędy czterokanciaste (jak u wszystkich jasnotowatych), płożąco-wznoszące się, u dołu zdrewniałe i brunatne, u góry zielne, drobno owłosione. Liście naprzeciwległe, drobne, długości 5–12 mm, jajowate do wąskoeliptycznych, całobrzegie, ciemnozielone i błyszczące, o brzegach lekko podwiniętych, po spodniej stronie z widocznymi gruczołkami olejkowymi; są wyraźnie szersze i mniej podwinięte niż u tymianku pospolitego. Odmiany uprawne bywają złotolistne lub biało obrzeżone ('Aureus', 'Silver Queen'). Po roztarciu liście wydzielają silny, jednoznacznie cytrynowy zapach — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza mieszańca. Kwiatostan to główkowate lub luźno kłosokształtne skupienia okółków na szczytach pędów; kwiaty drobne, dwuwargowe, bladoróżowe do liliowych, z czterema pręcikami; kwitnie od czerwca do sierpnia i jest silnie oblegany przez pszczoły. Owoc — rozłupnia rozpadająca się na cztery drobne rozłupki; mieszaniec zawiązuje nasiona słabo i nie rozmnaża się z nasion wiernie. Korzeń wiązkowy, płytki, z drewniejącą szyjką.
Gatunek mieszańcowy, w Polsce wyłącznie uprawny — nie występuje dziko i nie ma naturalnych stanowisk. Uprawiany w ogrodach ziołowych, na rabatach, w skalniakach, na obwódkach i w pojemnikach na balkonach; sporadycznie dziczeje przejściowo w pobliżu ogrodów, ale nie utrzymuje się trwale. Gatunki rodzicielskie: tymianek pospolity pochodzi z rejonu śródziemnomorskiego, macierzanka zwyczajna jest u nas rodzima i pospolita na suchych murawach. Susz i sadzonki sprowadza się z krajowych szkółek ziołowych oraz z upraw zachodnioeuropejskich.
Stanowisko pełnosłoneczne, ciepłe, osłonięte od wiatru — w cieniu traci aromat i wylega. Gleba przepuszczalna, lekka, piaszczysto-gliniasta, uboga do umiarkowanie żyznej, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5); na glebie ciężkiej i wilgotnej gnije szyjka korzeniowa. Zdecydowanie nie znosi zastoju wody — to najczęstsza przyczyna wypadania roślin. Wilgotność: sucha do umiarkowanej; podlewać oszczędnie. Mrozoodporność ograniczona: znosi mrozy do około –15 °C, ale w polskich warunkach ginie nie tyle od mrozu, ile od mokrej zimy i przemarzania bez okrywy śnieżnej — na zimę okrywać stroiszem lub uprawiać w donicy wnoszonej do chłodnego pomieszczenia. Rozmnażać wyłącznie wegetatywnie (sadzonki pędowe w czerwcu, odkłady, podział), bo z nasion nie odtwarza cech mieszańca. Rośliny odnawiać co 3–4 lata, gdy nadmiernie zdrewnieją. NIE zbierać ziela z rabat opryskiwanych, z pojemników nawożonych intensywnie nawozami mineralnymi ani z roślin rosnących przy ruchliwej ulicy.
ziele — ulistnione szczyty pędów zbierane w okresie kwitnienia (Thymi citriodori herba); surowiec o działaniu tymiankowym, lecz słabszym niż Thymi herba, używany zarówno leczniczo pomocniczo, jak i kulinarnie
Ziele — od czerwca do sierpnia, najlepiej na początku kwitnienia, gdy zawartość olejku eterycznego jest najwyższa. Ścinać nożycami górne, ulistnione 10–15 cm pędów, nie schodząc w zdrewniałą część, bo z drewna roślina odbija słabo. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych (10:00–12:00), gdy olejek jest najbardziej skoncentrowany, a jeszcze nie ulatnia się od upału. W sezonie możliwe są dwa pokosy: pierwszy na początku kwitnienia, drugi z odrostów w sierpniu lub na początku września — ostatniego cięcia nie wykonywać później niż na 4–6 tygodni przed pierwszymi przymrozkami, żeby roślina zdążyła zdrewnieć przed zimą. Do użytku kulinarnego świeże gałązki zrywa się przez cały sezon wegetacyjny.
Olejek eteryczny — główna frakcja czynna, o składzie pośrednim między gatunkami rodzicielskimi: tymol i karwakrol (fenole odpowiedzialne za działanie przeciwbakteryjne, w ilości mniejszej niż u tymianku pospolitego), a obok nich związki nadające cytrusowy aromat: cytral (mieszanina geranialu i neralu), geraniol, octan geranylu, linalol oraz cymen i γ-terpinen. Poza olejkiem: flawonoidy (m.in. apigenina, luteolina i ich pochodne), kwasy fenolowe z kwasem rozmarynowym na czele, garbniki, gorycze, saponiny i śluzy. Skład olejku silnie zależy od odmiany (chemotypu) i warunków uprawy — udziału procentowego poszczególnych składników nie należy przyjmować za stały ani przeliczać na dawki.
Napar: 1 łyżeczka (ok. 1,5–2 g) suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem — przykrycie jest obowiązkowe, bo bez niego olejek ulatnia się z parą i zostaje sam garbnik. Pić 2–3 razy dziennie po szklance, ciepłe, przy kaszlu i nieżycie oskrzeli; można osłodzić miodem, który wzmacnia działanie osłaniające. Płukanka do gardła i jamy ustnej: napar o podwójnym stężeniu (2 łyżeczki na szklankę), ostudzony, płukać 3–4 razy dziennie przy zapaleniu gardła, aftach i po ekstrakcji zęba. Inhalacja: 1 łyżka ziela zalana szklanką wrzątku, wdychać parę pod ręcznikiem przez 5–10 minut, 1–2 razy dziennie — nie stosować u małych dzieci i przy astmie. Nalewka: 100 g świeżego ziela na 500 ml alkoholu 40–50%, macerować 2 tygodnie, przecedzić; stosować po pół łyżeczki 2–3 razy dziennie w rozcieńczeniu wodą lub zewnętrznie do przemywań. Miód tymiankowy (macerat): świeże gałązki zalane płynnym miodem, odstawione na 2–3 tygodnie — łyżeczka kilka razy dziennie przy kaszlu. Zastosowanie kulinarne jest równie ważne jak lecznicze: świeże gałązki do ryb, drobiu, marynat, oliwy, masła ziołowego, octu i kompozycji z cytryną. Ziele bywa też składnikiem wielogatunkowych mieszanek wykrztuśnych, gdzie pełni podwójną rolę — czynną i smakową.
Suszenie: temperatura NIE WYŻSZA niż 35 °C, w cieniu i przewiewie — to najważniejsza zasada dla wszystkich surowców olejkowych, a dla tymianku cytrynowego szczególnie, bo cytral jest lotny i przy 40 °C i wyżej odparowuje pierwszy, pozostawiając surowiec pachnący już tylko „zwykłym” tymiankiem. Suszyć rozłożone cienką warstwą albo w luźnych pęczkach zawieszonych kwiatostanami w dół. Po wysuszeniu ziele przetrzeć przez sito lub zetrzeć liście z łodyżek — zdrewniałe łodygi wyrzucić, bo są bezwartościowe i tylko zwiększają masę suszu. Przechowywać w szczelnych, ciemnych słoikach, do 12 miesięcy; po roku aromat i moc działania wyraźnie spadają. Jak poznać dobry surowiec: liście zachowują zieloną barwę (nie są szarobrunatne), po roztarciu w palcach dają natychmiastowy, wyraźny zapach cytryny, a nie samego tymianku ani siana. Surowiec bez zapachu jest bezużyteczny — cała jego wartość tkwi w olejku. Mieszanki: świetnie łączy się z podbiałem, prawoślazem i babką (kaszel z zalegającą wydzieliną), z szałwią i rumiankiem (płukanki na gardło), z melisą i lawendą (mieszanki wieczorne), a z pączkami sosny i lukrecją tworzy klasyczną kompozycję wykrztuśną. Typowe błędy: parzenie bez przykrycia (utrata olejku), suszenie na słońcu lub w piekarniku (utrata cytralu), zbiór po deszczu (surowiec czernieje), zbyt niskie cięcie w zdrewniałą część (roślina nie odbija). Odróżnianie od gatunków pokrewnych: tymianek pospolity (Thymus vulgaris) ma liście wąskie, silnie podwinięte na brzegach, szarozielone i owłosione, a zapach ostry, korzenny, bez nuty cytrusowej; macierzanka piaskowa i zwyczajna (Thymus serpyllum, T. pulegioides) rosną dziko, są płożące, mają cieńsze pędy i zapach słabszy, ziołowo-korzenny. Rozstrzyga zapach po roztarciu: cytryna oznacza mieszańca. Pomyłka nie jest niebezpieczna — wszystkie te gatunki są jadalne i lecznicze — ale zmienia siłę działania surowca, a to przy dawkowaniu ma znaczenie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.