Eleutherococcus senticosus
Kolczasty krzew z Dalekiego Wschodu, którego korzeń jest klasycznym adaptogenem — wzmacnia odporność na stres i wysiłek, a rośnie i zimuje bez trudu także w Polsce.
Eleuterokok, znany handlowo jako „żeń-szeń syberyjski”, to krzew z tej samej rodziny co żeń-szeń (araliowate), ale z innego rodzaju — nazwa handlowa jest myląca i nie oznacza pokrewieństwa w obrębie Panax. Nie zawiera ginsenozydów; jego związkami czynnymi są eleuterozydy — grupa chemicznie niejednorodna. To roślina, która zrobiła karierę w radzieckiej medycynie sportowej i kosmicznej lat 60., gdzie badano ją jako tańszą i łatwiej dostępną alternatywę dla żeń-szenia; to właśnie na eleuterokoku Nikołaj Lazariew i Izrael Brechman formułowali samo pojęcie adaptogenu. Działa łagodniej i wolniej niż żeń-szeń właściwy, ale jest lepiej tolerowany i mniej pobudzający. W praktyce zielarskiej jest to jeden z najsensowniejszych adaptogenów — a przy tym jedyny z tej grupy, który w polskim ogrodzie rośnie i zimuje bez żadnych zabiegów.
Krzew liściasty wysokości 2–5 m, o licznych, wzniesionych, słabo rozgałęzionych pędach wyrastających z jednego karpia. Cecha rozpoznawcza nie do pomylenia: pędy, a zwłaszcza młode, są gęsto pokryte cienkimi, igiełkowatymi, skierowanymi w dół kolcami — stąd epitet senticosus („cierniowy”); starsze pnie tracą część kolców i mają korę szarawą. Liście skrętoległe, długoogonkowe, dłoniasto złożone z 3–5 listków (najczęściej 5) — listki odwrotnie jajowate do eliptycznych, długości 5–13 cm, o wierzchołku zaostrzonym, brzegu ostro, podwójnie piłkowanym, użyłkowaniu pierzastym, z rzadkimi szczecinkami na nerwach spodu blaszki; ogonek często również kolczasty. Kwiatostan: kulisty baldach na długiej szypule, wyrastający pojedynczo lub po kilka na szczytach pędów; kwiaty drobne, pięciokrotne, o koronie fioletowawej (kwiaty męskie) lub żółtawozielonkawej (żeńskie) — roślina jest funkcjonalnie rozdzielnopłciowa. Owoc — kulista, czarna, błyszcząca jagodopodobna pestkowiec średnicy ok. 7–10 mm, z 5 pestkami, zebrany w kulisty owocostan; owoce nie są jadalne. Organ podziemny — rozgałęzione, walcowate kłącze przechodzące w liczne, długie, cienkie korzenie o barwie jasnobrunatnej do szarobrunatnej, o charakterystycznym, korzenno-drzewnym zapachu po przełamaniu; przełam włóknisty, jasnożółtawy. To właśnie ten wyraźny, przyjemny zapach jest najlepszym testem świeżości surowca.
Gatunek rodzimy dla Dalekiego Wschodu: Syberii Wschodniej (Kraj Nadmorski, Amur), północno-wschodnich Chin, Korei, Japonii (Hokkaido) i Sachalinu. Rośnie w podszycie i na skrajach cienistych, wilgotnych lasów mieszanych i tajgi cedrowo-liściastej, w dolinach rzek, na zboczach, w zaroślach — tworzy gęste, kolczaste zarośla. W Polsce nie występuje dziko, ale bywa uprawiany w ogrodach botanicznych, w kolekcjach roślin leczniczych i coraz częściej w ogrodach przydomowych; jest to jeden z nielicznych „egzotycznych” adaptogenów, który w naszym klimacie czuje się dobrze. Surowiec handlowy sprowadzany jest głównie z Rosji, Chin i Korei, choć na rynku pojawia się też materiał z upraw europejskich.
Stanowisko półcieniste do cienistego — roślina podszytu leśnego, znosi także słońce, o ile gleba nie przesycha; w pełnym słońcu i na suchej ziemi rośnie słabiej. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, świeża do umiarkowanie wilgotnej, o odczynie od kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,0–7,0); nie znosi zastoiska wody ani gleb zbitych i wapiennych. Wilgotność umiarkowana i stała. Mrozoodporność bardzo dobra — gatunek pochodzi z tajgi i wytrzymuje mrozy rzędu -30 °C i niżej (strefa 3), w Polsce zimuje bez żadnego okrycia w całym kraju; to jego wielka przewaga nad pozostałymi „żeń-szeniami”. Rozmnaża się z nasion (wymagają długiej stratyfikacji) i z odrostów korzeniowych — dojrzały krzew sam się rozrasta. Korzeń do celów leczniczych zbiera się z roślin co najmniej kilkuletnich. Nie zbierać z żywopłotów i nasadzeń przydrożnych ani z terenów opryskiwanych — wieloletni korzeń kumuluje metale ciężkie.
korzeń i kłącze (Eleutherococci radix et rhizoma, Eleutherococci senticosi radix), rzadziej kora korzenia i łodygi (chiń. ci wu jia); w handlu korzeń rozdrobniony, sproszkowany, nalewki i ekstrakty standaryzowane na eleuterozydy B i E
Korzeń i kłącze — zbiera się jesienią (październik–listopad), po zakończeniu wegetacji i opadnięciu liści, gdy roślina odłożyła zapasy w organach podziemnych; dopuszczalny jest też zbiór wczesną wiosną, przed ruszeniem wegetacji (marzec–kwiecień), ale surowiec jesienny jest bogatszy. Rośliny nie młodsze niż 3–4-letnie, a w praktyce plantacyjnej zbiera się korzenie z krzewów kilkuletnich i starszych — im starszy krzew, tym większa masa i lepszy surowiec. Karpę podkopuje się, wybiera część korzeni i kłącza (przy krzewach dobrze rozrośniętych można zbierać częściowo, zostawiając roślinę przy życiu), płucze z ziemi, oczyszcza, kroi na kawałki długości kilku centymetrów, grubsze przecina wzdłuż i suszy. Kora łodyg — zbierana wiosną, gdy łatwo odchodzi od drewna. Liście — latem, ale to surowiec pomocniczy i rzadko używany.
Eleuterozydy — nazwa zbiorcza dla chemicznie różnorodnej grupy związków czynnych, nie mających nic wspólnego z ginsenozydami. Główne markery standaryzacji to eleuterozyd B (syringina — glukozyd fenylopropanoidowy) i eleuterozyd E (syringarezynol-di-O-glukozyd — lignan); ponadto występują eleuterozydy A (fitosterol — daukosterol), C, D i inne. Poza tym: lignany, kumaryny (m.in. izofraksydyna i jej glukozyd), polisacharydy o działaniu immunostymulującym (frakcje eleuterany), kwasy fenolowe (m.in. chlorogenowy, kawowy), flawonoidy, triterpeny, olejek eteryczny w niewielkiej ilości (odpowiada za korzenny zapach korzenia), żywice i garbniki. Zawartość eleuterozydów zależy od wieku rośliny, pory zbioru i pochodzenia — dobre ekstrakty standaryzowane podają zawartość eleuterozydów B + E.
Odwar: ok. 1 łyżeczki rozdrobnionego korzenia (2–3 g) na szklankę wody, gotować 10–15 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut, pić 1–2 razy dziennie rano i w południe. Nalewka (najczęstsza i najskuteczniejsza forma, bo część związków czynnych lepiej rozpuszcza się w alkoholu): rozdrobniony korzeń zalać alkoholem 40–60% w proporcji ok. 1:5, macerować 3–4 tygodnie w ciemnym miejscu, wytrząsając co kilka dni, przecedzić; stosować kroplowo — zwykle kilkadziesiąt kropli 1–2 razy dziennie, rano i przed południem, w wodzie. Proszek z korzenia: 1–2 g dziennie. Ekstrakty standaryzowane i kapsułki — dawkować ściśle według zaleceń producenta, zwracając uwagę na zawartość eleuterozydów B i E. Zasady stosowania są równie ważne jak dawka: przyjmować RANO i w POŁUDNIE, nigdy wieczorem (może utrudniać zasypianie); efekt pojawia się stopniowo, zwykle po 2–4 tygodniach — nie ma sensu oceniać go po trzech dniach; kuracje prowadzić cyklicznie: 4–8 tygodni stosowania, potem 2–4 tygodnie przerwy. Klasyczne wskazania praktyczne to okresy przeciążenia — sesja, praca zmianowa, sezon startowy, rekonwalescencja po infekcji, przesilenie zimowe.
Najlepszy test surowca to zapach: dobry korzeń eleuterokoka ma wyraźny, przyjemny, korzenno-drzewny, lekko pieprzny aromat, mocno wyczuwalny po przełamaniu lub roztarciu; smak lekko gorzkawo-korzenny, ściągający. Surowiec bezwonny, mdły, szary i przesuszony jest bezwartościowy — najczęściej to towar stary albo pozostałość po ekstrakcji, zjawisko na tym rynku bardzo częste, bo eleuterokok jest tani i chętnie fałszowany. Przełam powinien być włóknisty, jasnożółtawy, nie mączysty. Suszenie: korzeń pokroić na kawałki zaraz po wykopaniu (wysuszony jest twardy i trudny do cięcia — to typowy błąd początkujących), suszyć w cieniu i przewiewie lub w suszarni w temperaturze do 50–60 °C; korzenie znoszą wyższą temperaturę niż surowce olejkowe, ale przegrzanie i tak niszczy zapach. Przechowywać w szczelnych, ciemnych opakowaniach do 2–3 lat — korzeń jest trwały. Uwaga na mylące nazewnictwo: „żeń-szeń syberyjski” to nazwa czysto handlowa, roślina NIE należy do rodzaju Panax i nie zawiera ginsenozydów; oczekiwanie po niej efektów identycznych jak po żeń-szeniu właściwym jest błędem. Nie mylić także z innymi gatunkami rodzaju Eleutherococcus (m.in. E. sessiliflorus), które trafiają na rynek jako zamienniki. Mieszanki: świetnie łączy się z różeńcem górskim (wyczerpanie z apatią), z cytryńcem chińskim (koncentracja, wątroba), z jeżówką (odporność), z owsem zwyczajnym i melisą (przeciążenie nerwowe). Praktyczna zaleta: to jedyny z „żeń-szeni” dostępny w polskim ogrodzie — krzew rośnie u nas dobrze, zimuje bez okrycia i po kilku latach można mieć własny, w pełni kontrolowany surowiec.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.