Ziemniak

Opis

Ziemniak to roślina uprawna, nie zioło — ale w polskiej praktyce domowej i aptecznej ma swoje ugruntowane, choć skromne miejsce. Bulwa dostarcza skrobi ziemniaczanej, klasycznej substancji pomocniczej i osłaniającej, a sok z surowej bulwy to stary, ludowy sposób na nadkwaśność i zgagę, mający realne uzasadnienie w jego działaniu zobojętniającym i osłaniającym błonę śluzową. Trzeba jednak pamiętać, do jakiej rodziny ziemniak należy: psiankowate. Wszystkie zielone części rośliny, jagody, kiełki oraz bulwy zzieleniałe zawierają glikoalkaloidy (solanina, chakonina) i są trujące. Zdrowa, dojrzała bulwa jest bezpieczna; wszystko poza nią — nie.

Wygląd

Roślina zielna jednoroczna w uprawie (w rzeczywistości bylina rozmnażana wegetatywnie), wysokości 40–100 cm, o pokroju krzaczastym, rozłożystym. Łodyga wzniesiona, mięsista, kanciasta (3–4-kanciasta), często oskrzydlona i owłosiona, u odmian barwnych — z antocyjanowym nabiegiem. Liście skrętoległe, duże, NIEPARZYSTOPIERZASTE, złożone z 3–5 par listków bocznych i większego listka szczytowego, między którymi wsuwają się drobne listeczki pośrednie („przerywanie” pierzastości — cecha diagnostyczna); listki jajowate, całobrzegie, spodem owłosione, wyraźnie pierzasto użyłkowane. Kwiatostan: luźny podbaldach (skrętek) na szczycie łodygi. Kwiaty średnicy 2–3 cm, o koronie zrosłopłatkowej, kołowej do gwiazdkowatej, pięciokrotnej, białej, bladofioletowej lub liliowej, z wyraźnym, jaskrawożółtym stożkiem zrośniętych pręcików w środku (typowa dla psiankowatych „gwiazda z żółtym dziobkiem”). Owoc: kulista, zielona, później żółtozielona JAGODA średnicy 1,5–2,5 cm, podobna do drobnego zielonego pomidora — TRUJĄCA, nie mylić z owocem jadalnym. Organ podziemny: podziemne rozłogi (stolony) zakończone bulwami — zgrubieniami pędu, nie korzeniem; bulwa ma oczka (pąki) rozmieszczone spiralnie, skórkę żółtą, różową lub fioletową, miąższ biały do żółtego. Korzenie wiązkowe, płytkie.

Gdzie rośnie

Gatunek obcego pochodzenia, nie występuje w Polsce dziko. Pochodzi z Andów Ameryki Południowej (Peru, Boliwia, Chile), gdzie był udomowiony tysiące lat temu; do Europy sprowadzony w XVI wieku, w Polsce upowszechniony w XVIII wieku. Uprawiany w całym kraju, od nizin po podgórza, na polach, w ogrodach i na działkach — Polska od pokoleń należy do liczących się producentów ziemniaka w Europie. Poza uprawą pojawia się co najwyżej przejściowo, jako roślina przypadkowo zawleczona na wysypiska, przydroża i pryzmy — nie zadomawia się. Skrobię ziemniaczaną pozyskuje się przemysłowo z krajowych bulw.

Warunki

Stanowisko pełne słońce, przewiewne. Gleba przepuszczalna, próchniczna, lekka do średnio zwięzłej, piaszczysto-gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, spulchniona i głęboko uprawiona; gleby ciężkie, zlewne i zaskorupiające się dają bulwy drobne i zniekształcone. Odczyn lekko kwaśny (pH 5,0–6,5) — na glebach o pH powyżej 7 nasila się parch zwykły. Wilgotność umiarkowana i wyrównana; największe zapotrzebowanie na wodę w okresie kwitnienia i zawiązywania bulw, susza w tym czasie drastycznie obniża plon. Roślina NIE jest mrozoodporna — części nadziemne giną już przy lekkim przymrozku, bulwy przemarzają poniżej 0 °C; sadzić po ustaniu przymrozków (koniec kwietnia). Nie uprawiać po innych psiankowatych (pomidor, papryka, oberżyna) — wspólne choroby (zaraza ziemniaka, wertycilioza); zachować 3–4-letnią przerwę w płodozmianie. Bulw do celów leczniczych nie pobierać z pól intensywnie chronionych chemicznie ani z upraw traktowanych środkami przeciwkiełkującymi; nie zbierać bulw zzieleniałych, uszkodzonych, porośniętych ani przemarzniętych.

Surowiec

bulwa (Solani tuberosum tuber) — świeży sok z surowej bulwy jako środek domowy; skrobia ziemniaczana (Solani amylum, Amylum solani) — surowiec farmakopealny stosowany jako substancja pomocnicza, zasypka i środek osłaniający. Ziele, kwiaty, kiełki i owoce (jagody) NIE są surowcem — są trujące i nie wolno ich stosować.

Termin zbioru

Bulwy — wykopywać po zaschnięciu naci: odmiany wczesne od czerwca–lipca (młode ziemniaki, cienkoskóre, do bezpośredniego spożycia, nie do przechowania), odmiany późne we wrześniu–październiku, gdy skórka jest już zdrewniała i nie ściera się pod naciskiem kciuka — takie bulwy nadają się do przechowywania i do pozyskiwania skrobi. Kopać w suchy dzień, bulwy przesuszyć w cieniu (nie na słońcu — zielenieją!) i sortować, odrzucając uszkodzone. Do soku leczniczego używa się bulw ZDROWYCH, dojrzałych, jędrnych, o nieuszkodzonej skórce, przerabianych na świeżo, najlepiej jesienią i zimą, gdy bulwy nie zaczęły jeszcze kiełkować; im dłużej ziemniak leży w cieple i na świetle, tym więcej solaniny — od wiosny surowiec traci przydatność. Skrobię ziemniaczaną pozyskuje się z bulw jesiennych metodą przemysłową. Naci, kwiatów i jagód nie zbiera się w ogóle.

Skład chemiczny

Bulwa: skrobia jako składnik dominujący (materiał zapasowy, podstawa produkcji skrobi ziemniaczanej), białko o wysokiej wartości biologicznej (tuberyna) w niewielkiej ilości, wolne aminokwasy, witamina C (istotna ze względu na spożywane ilości, choć jej zawartość maleje podczas przechowywania), witaminy z grupy B, znaczne ilości potasu, ponadto magnez, fosfor, żelazo, kwasy organiczne, błonnik i inhibitory proteaz. Glikoalkaloidy — SOLANINA i CHAKONINA: obecne w całej roślinie, w zdrowej bulwie w ilościach śladowych (skupione tuż pod skórką), ale gwałtownie rosnące w bulwach zzieleniałych, przechowywanych na świetle, uszkodzonych, porażonych i w kiełkach oraz w naci, kwiatach i jagodach, gdzie osiągają stężenia toksyczne. Skrobia ziemniaczana (Solani amylum): czysty polisacharyd, praktycznie bez innych składników — surowiec farmakopealny. Nać i jagody: wysokie stężenia glikoalkaloidów — składniki trujące, nie lecznicze.

Właściwości

• Ziemniak nie jest ziołem leczniczym i nie należy przypisywać mu właściwości farmakologicznych ponad te, które rzeczywiście ma. Sok ze świeżej, surowej bulwy działa zobojętniająco na kwaśną treść żołądkową i osłaniająco na błonę śluzową (skrobia i śluzy tworzą warstwę ochronną), łagodzi zgagę i dolegliwości nadkwaśności — to najlepiej ugruntowane, ludowe zastosowanie lecznicze ziemniaka, potwierdzane w praktyce, choć nie jest to lek zastępujący terapię choroby wrzodowej. Skrobia ziemniaczana ma działanie osłaniające, powlekające i wysuszające: stosowana jako zasypka na odparzenia i podrażnienia skóry, jako składnik kąpieli łagodzących świąd (przy ospie, pokrzywce, atopii) oraz jako substancja pomocnicza w produkcji tabletek i zasypek. Świeże, starte plastry surowej bulwy przykładane na oparzenia, stłuczenia i opuchnięte powieki działają chłodząco, przeciwobrzękowo i osłaniająco — mechanicznie i termicznie, bez farmakologicznego cudu. Ugotowany ziemniak to pokarm łatwostrawny, wysoko potasowy, zalecany w dietach lekkostrawnych. Nać i owoce nie mają zastosowania leczniczego — są trujące.

Zastosowanie

Sok z surowej bulwy (zgaga, nadkwaśność, dolegliwości żołądkowe): 1–2 dobrze umyte, obrane bulwy ZDROWE, jędrne, bez zzielenień i kiełków, zetrzeć na tarce lub przepuścić przez sokowirówkę, sok odcedzić przez gazę i wypić natychmiast (utlenia się i brązowieje w kilka minut). Pić na czczo, pół szklanki, 1–2 razy dziennie, przez 1–2 tygodnie; smak jest mdły — można rozcieńczyć wodą lub sokiem z marchwi. NIE stosować bulw zzieleniałych, porośniętych ani wiosennych — to podstawowy warunek bezpieczeństwa. Skrobia ziemniaczana zewnętrznie: jako zasypka na odparzenia, wypryski i miejsca podrażnione; kąpiel skrobiowa łagodząca świąd — 2–4 łyżki skrobi rozprowadzić w letniej wodzie i kąpać się 10–15 minut, nie spłukując intensywnie. Okłady z surowej bulwy: świeżo starty miąższ zawinąć w gazę i przyłożyć na oparzenie I stopnia, stłuczenie, opuchnięte powieki, na 15–20 minut, chłodny. Kompres z ciepłego, ugotowanego i rozgniecionego ziemniaka — stary domowy sposób na rozgrzewający okład przy zapaleniu zatok i kaszlu (uwaga na oparzenie — sprawdzić temperaturę). Nie sporządzać naparów, odwarów ani nalewek z naci, kwiatów, kiełków ani jagód — te części są TRUJĄCE i nie wolno ich stosować w żadnej postaci.

Uwagi dla zielarza

Cała praktyka bezpiecznego stosowania ziemniaka sprowadza się do jednej zasady: surowcem jest wyłącznie zdrowa, dojrzała bulwa bez zielonych plam i kiełków. Zzielenienie skórki (chlorofil) samo w sobie nie jest trujące, ale jest niezawodnym WSKAŹNIKIEM tego, że bulwa leżała na świetle — a razem z chlorofilem narasta wtedy solanina. Zielone fragmenty i oczka wykrawać z dużym zapasem; bulwę mocno zzieleniałą lub porośniętą wyrzucić w całości, nie „ratować” obieraniem. Gorzki posmak surowego ziemniaka to sygnał alarmowy — glikoalkaloidy są gorzkie i nie rozkładają się w czasie gotowania ani pieczenia. Przechowywać bulwy w CIEMNOŚCI, w chłodzie (4–8 °C), suchym i przewiewnym miejscu — nie w lodówce (skrobia przechodzi w cukry, ziemniak słodnieje i przy smażeniu tworzy akryloamid) i nie w kuchni na świetle. Sok utlenia się błyskawicznie — nie da się go magazynować, robi się go na jedną porcję. Skrobię ziemniaczaną przechowywać szczelnie, jest higroskopijna. Jagody ziemniaka (zielone „pomidorki” na naci) trzeba pokazać dzieciom jako roślinę trującą — to typowe źródło zatruć u dzieci na działce. Nać ziemniaka nie nadaje się do kompostu przeznaczonego pod psiankowate ze względu na przenoszenie zarazy.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem