Aloe arborescens
Sukulent o wąskich, kolczastych liściach — surowiec biostymulujący i immunostymulujący, podstawa aloesowych preparatów z miodem i spirytusem.
Aloes drzewiasty pochodzi z południowej Afryki, ale w Polsce od dziesięcioleci jest najpopularniejszym aloesem doniczkowym, hodowanym na parapetach właśnie w celach zielarskich. To z niego, a nie z aloesu zwyczajnego, wytwarza się klasyczne krajowe preparaty biostymulujące — wyciągi z liści poddanych chłodzeniu (biostymulacji według metody Fiłatowa) wchodzą w skład aptecznych preparatów wzmacniających. W polskiej tradycji domowej znany przede wszystkim jako składnik mieszanek z miodem i spirytusem, stosowanych wspomagająco w rekonwalescencji i przy obniżonej odporności. Zawiera te same grupy związków co aloes zwyczajny — polisacharydy żelu i antrachinony w soku — ale ma węższe, twardsze liście i mniej miąższu.
Sukulent tworzący krzew lub niewielkie drzewko, w uprawie doniczkowej zwykle 50–100 cm, w naturze do 2–3 (rzadko 4) m wysokości, o rozgałęzionej, kandelabrowej budowie — wiele pędów zakończonych rozetami liści, stąd nazwa gatunkowa. Łodyga zdrewniała u podstawy, pokryta bliznami po opadłych liściach. Liście zebrane w luźne rozety na końcach pędów, mięsiste, wąskie i długie (do 50–60 cm długości, ale zaledwie 4–7 cm szerokości u nasady), silnie zwężające się ku wierzchołkowi, wyraźnie łukowato odgięte i wygięte na zewnątrz — to główna cecha odróżniająca od aloesu zwyczajnego, którego liście są szerokie, grube i wzniesione. Blaszka szarozielona do sinozielonej, matowa, bez plamek u dorosłych roślin, z wyraźnymi, jasnymi, twardymi, hakowato zagiętymi ząbkami na brzegu (co 1–2 cm). Po przekrojeniu liścia widać dwie warstwy: przezroczysty, śluzowaty żel w środku oraz cienką warstwę żółtego, gorzkiego soku tuż pod skórką. Kwiatostan to okazałe, wzniesione, nierozgałęzione lub słabo rozgałęzione grono (kiść) długości 20–40 cm, wyrastające z rozety, z gęsto ustawionymi, rurkowatymi, zwisającymi kwiatami barwy szkarłatnej do pomarańczowoczerwonej. Owoc to torebka z licznymi nasionami; w warunkach doniczkowych zawiązuje się rzadko. Korzenie płytkie, mięsiste, silnie rozgałęzione.
Gatunek nie występuje dziko w Polsce. Pochodzi z południowej i wschodniej Afryki — RPA, Lesotho, Eswatini, Zimbabwe, Mozambik, Malawi — gdzie rośnie na skalistych zboczach gór, w suchych zaroślach i na skarpach, często w miejscach eksponowanych, od poziomu morza po ok. 2000 m n.p.m. W Polsce znany wyłącznie z uprawy doniczkowej, bardzo rozpowszechnionej w domach — to najpopularniejszy „domowy” aloes leczniczy. Surowiec przemysłowy sprowadzany jest z upraw w basenie Morza Śródziemnego, Ameryce Środkowej i Południowej oraz Afryce, ale znaczna część liści przerabianych w Polsce pochodzi z krajowych upraw szklarniowych.
Roślina ciepłolubna i sucholubna, całkowicie nieodporna na mróz — nie znosi temperatur poniżej ok. 5 °C, choć jest odrobinę wytrzymalsza od aloesu zwyczajnego i krótkotrwale zniesie okolice zera. Uprawa gruntowa w Polsce niemożliwa; latem można wystawiać doniczki na balkon lub taras w miejsce słoneczne i osłonięte od deszczu. Stanowisko w pełnym słońcu (przy niedoborze światła liście bledną i wyciągają się). Podłoże przepuszczalne, piaszczysto-gliniaste, ubogie w azot, z dużym udziałem piasku i żwiru, o odczynie od lekko kwaśnego do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5), z bezwzględnie sprawnym drenażem. Podlewać rzadko, dopiero po całkowitym przeschnięciu bryły; zimą niemal wstrzymać podlewanie i trzymać roślinę chłodno (10–15 °C) i jasno — to warunek zdrowego, zwartego wzrostu i ewentualnego kwitnienia. Nie zbierać liści z roślin nawożonych krótko przed zbiorem, chorych, przelanych ani z egzemplarzy młodszych niż 2–3 lata — surowiec z takich roślin jest wodnisty i ubogi.
liść (Aloës arborescentis folium) — świeży miąższ/żel, sok, wyciągi biostymulowane; osobno stężony sok z komórek okołowiązkowych zawierający antrachinony (surowiec przeczyszczający)
Liście zbiera się z roślin co najmniej 2–3-letnich, w każdej porze roku, choć najbardziej wartościowe są liście po okresie letniego wzrostu, jesienią i zimą (październik–luty), przed ponownym ruszeniem wegetacji. Ścinać ostrym nożem najstarsze, dolne liście, przy samej łodydze — one mają najwięcej substancji czynnych. Przed zbiorem nie podlewać rośliny przez ok. 2–3 tygodnie, żeby surowiec był mniej wodnisty. Zbierać rano; liście po ścięciu ustawić pionowo, ciętym końcem w dół, na kilkanaście minut, aby wyciekł żółty sok (jeśli chcemy uzyskać sam żel). Do biostymulacji (metoda Fiłatowa) świeżo zebrane, umyte i osuszone liście umieszcza się w ciemności w lodówce (ok. 4–8 °C) na 10–14 dni — dopiero potem przerabia. Nie ma sezonu zbioru w rozumieniu polskiej flory: rośliną steruje cykl uprawy, nie kalendarz.
Żel (miąższ liścia): polisacharydy — przede wszystkim acemannan i inne glukomannany oraz mannany acetylowane, śluzy, glikoproteiny, enzymy (bradykininaza, oksydaza, katalaza, peroksydaza, amylaza), aminokwasy, sole mineralne, sterole roślinne (lupeol, kampesterol, beta-sitosterol), kwas salicylowy, witaminy (A, C, E, z grupy B) i związki organiczne kwasów. Sok z komórek okołowiązkowych (żółty, gorzki): antrachinony i ich glikozydy — aloina (barbaloina), izobarbaloina, aloe-emodyna, aloezyna, chryzofanol — odpowiadające za silne działanie przeczyszczające. Ponadto chromony (aloeryzyna) i kwasy fenolowe. W liściach poddanych biostymulacji chłodem powstają dodatkowo tzw. biogenne stymulatory — związki o charakterze kwasów organicznych i produktów rozpadu, którym przypisuje się działanie wzmacniające i regenerujące.
Zewnętrznie: świeży żel wykrojony z przekrojonego liścia nakładać bezpośrednio na oparzenia, otarcia, odmrożenia, zmiany zapalne skóry, oparzenia słoneczne; można stosować kilka razy dziennie. Żel psuje się szybko — używać na świeżo lub przechowywać w lodówce nie dłużej niż 2–3 dni. Doustnie (preparat domowy „aloes z miodem”): liście po biostymulacji obrać ze skórki, zmielić miąższ, wymieszać z miodem (klasycznie w proporcji ok. 1 część miąższu na 1 część miodu), niekiedy z dodatkiem niewielkiej ilości spirytusu jako konserwantu; przyjmować zwykle 1 łyżkę stołową 1–2 razy dziennie przed posiłkiem, w kuracjach kilkutygodniowych (2–4 tygodnie), z przerwami. Preparaty apteczne z aloesu drzewiastego (wyciągi biostymulowane) stosować zgodnie z ulotką. NIE stosować przewlekle soku z antrachinonami (żółtego, gorzkiego) jako środka przeczyszczającego: takie użycie ogranicza się do doraźnych, kilkudniowych sytuacji i lepiej sięgnąć wtedy po gotowy preparat apteczny o kontrolowanej zawartości aloin. Przewlekłe stosowanie antrachinonów prowadzi do uzależnienia jelita, utraty potasu i uszkodzenia błony śluzowej. Nie podawać dzieciom bez konsultacji.
Kluczowa umiejętność: rozdzielenie dwóch surowców w jednym liściu. Chcąc uzyskać żel (łagodny, gojący), po ścięciu liścia ustaw go pionowo w naczyniu na kilkanaście minut, aż wypłynie żółty, gorzki sok, potem obetnij brzegi z kolcami, zdejmij skórkę i wybierz przezroczysty miąższ. Chcąc uzyskać efekt przeczyszczający — wykorzystuje się właśnie ten żółty sok, ale to surowiec drastyczny. Nieumiejętne przygotowanie (zmielenie całego liścia ze skórką) daje preparat gorzki i przeczyszczający zamiast łagodzącego — to najczęstszy błąd domowych zielarzy. Biostymulacja: liście po umyciu i osuszeniu przechowywać w lodówce, owinięte w ciemny papier, przez 10–14 dni — chłód i ciemność wyzwalają powstawanie biogennych stymulatorów; dopiero taki liść daje pełnowartościowy preparat. Surowca nie suszy się w sposób tradycyjny (liść jest zbyt mięsisty i gnije) — przetwarza się go na świeżo lub przemysłowo liofilizuje. Nie używać metalowych, reaktywnych naczyń przy przecieraniu miąższu. Dobry liść jest jędrny, mięsisty, szarozielony i ciężki; wiotki, żółknący lub plamisty odrzucić. Preparat z miodem przechowywać w lodówce, w ciemnym szkle, do kilku tygodni. Odróżnienie od aloesu zwyczajnego (Aloe vera): drzewiasty ma liście wąskie, długie, silnie odgięte, matowoszare, na rozgałęzionej łodydze i kwiaty szkarłatne; zwyczajny ma liście szerokie, grube, wzniesione, jasnozielone (u młodych roślin cętkowane), rozetę przy ziemi i kwiaty żółte. Uwaga: wiele „aloesów” z parapetów to w rzeczywistości agawy lub inne sukulenty — agawa ma liście sztywne, włókniste, z jednym twardym kolcem na szczycie i nie zawiera żelu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.