Artemisia absinthium
Srebrzysta bylica o najgorszym smaku w polskim zielarstwie — klasyczna gorycz żołądkowa, silnie działająca i wymagająca ostrożności.
Piołun to wzorcowa roślina goryczowa: jego łacińska nazwa absinthium i przysłowiowa „gorycz piołunu” nie są przesadą — surowiec jest wyczuwalnie gorzki nawet w rozcieńczeniu jeden do kilku tysięcy. W ziołolecznictwie zajmuje mocne miejsce jako amarum aromaticum: pobudza wydzielanie soku żołądkowego i żółci, jest lekiem z wyboru przy braku łaknienia, niestrawności i osłabionym trawieniu, a tradycyjnie także środkiem odrobaczającym. Jest jednak rośliną silnie działającą — zawiera tujon, neurotoksyczny keton terpenowy, który przy przedawkowaniu lub długotrwałym stosowaniu wywołuje drgawki i uszkodzenia układu nerwowego. To właśnie piołun stał za XIX-wieczną epidemią absyntyzmu, która doprowadziła do zakazu produkcji absyntu w wielu krajach. Piołunu używa się w małych dawkach, krótko i z głową.
Bylina lub półkrzew wysokości 60–120 cm, o krótkim, zdrewniałym kłączu wydającym liczne pędy. Cała roślina pokryta gęstym, srebrzystym, jedwabistym kutnerem, nadającym jej charakterystyczną szarosrebrną, przyprószoną barwę — cecha diagnostyczna. Łodygi wzniesione, bruzdowane, u dołu zdrewniałe, w górze rozgałęzione. Liście skrętoległe, dolne długoogonkowe, dwu- do trzykrotnie pierzastodzielne, o odcinkach ostatniego rzędu stosunkowo SZEROKICH i TĘPO zakończonych (nie ostrych, nie nitkowatych) — to kluczowa cecha odróżniająca piołun od bylicy pospolitej i bożego drzewka; górne liście mniejsze, siedzące, mniej podzielone, najwyższe całobrzegie. Blaszka srebrzysto owłosiona z OBU stron (a nie tylko od spodu, jak u bylicy pospolitej). Kwiatostan to gęsta, wiechowata, zwisająca wiecha złożona z licznych, drobnych (3–4 mm), niemal kulistych, zwieszonych koszyczków barwy żółtej do złocistożółtej; kwiaty wyłącznie rurkowate, brzeżne żeńskie, wewnętrzne obupłciowe; okrywa koszyczka srebrzysto owłosiona. Kwitnie od lipca do września. Owoc to drobna, naga niełupka bez puchu kielichowego. Cała roślina wydziela po roztarciu silny, ostry, gorzko-korzenno-kamforowy zapach, a liść roztarty na języku daje natychmiastową, długo utrzymującą się gorycz.
W Polsce gatunek rozpowszechniony, choć nierównomiernie — częstszy w cieplejszych i suchszych rejonach kraju, w pasie nizin i wyżyn, rzadszy na północy i w górach. Rośnie jako roślina ruderalna: na przydrożach, nasypach, przychaciach, śmietniskach, przy murach, na przypłociach, nieużytkach, w suchych zaroślach, na kamieńcach i suchych, ciepłych zboczach. Preferuje miejsca suche, słoneczne, zasobne w azot. Uprawiany też w ogródkach ziołowych — i to z uprawy powinien pochodzić surowiec, bo stanowiska ruderalne są z reguły zanieczyszczone.
Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe i suche — w cieniu roślina wybuja, traci srebrzystość, olejek i gorycz. Gleba przepuszczalna, raczej uboga do umiarkowanie żyznej, lekka, piaszczysto-gliniasta, wapienna; odczyn obojętny do zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Bardzo dobrze znosi suszę — nie podlewać obficie, nadmiar wody obniża jakość surowca. Nie znosi gleb ciężkich, zimnych i podmokłych. W pełni mrozoodporny w polskich warunkach, odbija co roku od zdrewniałej podstawy. Wydziela do gleby substancje hamujące kiełkowanie i wzrost roślin sąsiednich (allelopatia) — sadzić na uboczu, nigdy w warzywniku ani w bezpośrednim sąsiedztwie rabaty. Nie zbierać ze śmietnisk, poboczy ruchliwych dróg, kolejowych nasypów i terenów przemysłowych — piołun jako roślina ruderalna rośnie właśnie tam, gdzie kumulują się metale ciężkie i pozostałości herbicydów.
ziele (Absinthii herba) — ulistnione, kwitnące wierzchołki pędów; osobno liść (Absinthii folium); w przemyśle także olejek eteryczny (Absinthii aetheroleum), który nie nadaje się do samodzielnego stosowania
Ziele — od lipca do września, w początkach kwitnienia (gdy pierwsze koszyczki zaczynają się otwierać), bo wtedy zawartość goryczy i olejku jest najwyższa. Ścinać górne, ulistnione i kwitnące części pędów o długości 20–30 cm, wyłącznie niezdrewniałe; pędy zdrewniałe odrzucić. Liście odziomkowe — od maja do lipca, przed kwitnieniem, gdy są największe i najbardziej srebrzyste; surowiec liściowy jest bogatszy w gorycze niż ziele z łodygami. Zbierać zawsze w suchy, słoneczny dzień, przed południem, po obeschnięciu rosy — stężenie olejku jest wtedy największe. Pracować w rękawiczkach: sok drażni skórę, a gorycz osiada na dłoniach i przenosi się na wszystko, czego dotkniesz.
Gorycze — laktony seskwiterpenowe: absyntyna (jedna z najsilniej gorzkich substancji roślinnych), anabsyntyna, artabsyna i pokrewne; olejek eteryczny zawierający tujon (alfa- i beta-tujon — związek neurotoksyczny, którego zawartość zależy od chemotypu, stanowiska i pory zbioru), a także chamazulen (nadaje olejkowi niebieskozieloną barwę), tujol, felandren, kadinen, bisabolol. Ponadto: flawonoidy (m.in. artemetyna), kwasy fenolowe, garbniki, kwasy organiczne (jabłkowy, bursztynowy), żywice, sole mineralne, azuleny, niewielkie ilości alkaloidów. To współobecność silnej goryczy i tujonu decyduje o profilu piołunu — skuteczny, ale wąski margines bezpieczeństwa.
Surowiec SILNIE DZIAŁAJĄCY — stosować w małych dawkach, krótko i tylko przy jasnym wskazaniu. Napar: pół łyżeczki (nie więcej!) rozdrobnionego suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić po 1/3–1/2 szklanki 2 razy dziennie, na 20–30 minut przed posiłkiem (pobudzenie apetytu i wydzielania żółci). Nie zwiększać dawki i nie „wzmacniać” naparu — gorycz nie musi być dotkliwsza, żeby działać, a tujon kumuluje się. Nalewka piołunowa: ziele zalać alkoholem 40–45%, macerować 2 tygodnie, przecedzić; stosować 10–20 kropli w kieliszku wody przed posiłkiem. Kuracji NIE PROWADZIĆ dłużej niż 2–3 tygodnie, po czym obowiązkowa przerwa co najmniej takiej samej długości. Nie stosować w sposób ciągły ani „profilaktycznie”. Olejku eterycznego z piołunu NIE stosować doustnie w żadnej postaci ani ilości — jest silnie neurotoksyczny; występuje wyłącznie w preparatach przemysłowych o kontrolowanym składzie. Zewnętrznie: mocniejszy napar do przemywań, okładów i do opryskiwania roślin przeciw mszycom, a suszone gałązki przeciw molom. Nie podawać dzieciom.
Ziele suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — powyżej tej granicy ulatnia się olejek i traci się chamazulen. Suszyć w małych pęczkach zawieszonych wierzchołkami w dół lub luźno rozłożone. Dobry surowiec zachowuje srebrzystoszarą barwę, wyraźnie widoczne żółte koszyczki, silny korzenny zapach i natychmiastową, intensywną gorycz — brak goryczy oznacza surowiec zwietrzały lub przesuszony w zbyt wysokiej temperaturze. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, OSOBNO od innych ziół — piołun przenosi gorycz i zapach na wszystko, co leży obok; nie mielić go w tym samym młynku co inne surowce. Trwałość do 12 miesięcy. Łączy się z miętą i melisą (poprawa smaku), z mniszkiem, ostropestem i dziurawcem (wątroba i żółć), z krwawnikiem i tysiącznikiem (trawienie), z wrotyczem (odrobaczanie — ale to mieszanka silnie działająca, nie dla amatorów). Rozpoznanie: piołun ma liście srebrzyste z OBU stron, o tępo zakończonych, szerokich odcinkach, i zwisające żółte koszyczki. Bylica pospolita ma liście ciemnozielone od góry i biało kutnerowate tylko od spodu, odcinki ostro zakończone, a koszyczki brudnobiałe do czerwonawych i słabszy zapach — i nie jest tak gorzka. Boże drzewko ma liście nitkowato pocięte i cytrynowy zapach. Bylica polna jest niższa, o nitkowatych odcinkach i praktycznie bez goryczy. Najpewniejszy test: roztrzyj liść i dotknij językiem — piołun daje gorycz, której nie da się z niczym pomylić i która utrzymuje się kilkanaście minut. Typowe błędy: zbiór z ruderaliów przy drogach, przedawkowanie „na skuteczność”, stosowanie miesiącami bez przerw, mielenie razem z innymi ziołami.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.