Cykoria podróżnik

Opis

Cykoria podróżnik to bylina, którą każdy zna z letnich poboczy — sztywna, kanciasta łodyga i błękitne koszyczki otwierające się tylko rano. W ziołolecznictwie ma pozycję zbliżoną do mniszka: jest surowcem goryczowym, żółciopędnym i pobudzającym trawienie, a jej korzeń to jedno z najbogatszych źródeł inuliny w polskiej florze. To właśnie palony korzeń cykorii stanowi podstawę tradycyjnej „kawy zbożowej”, a przemysł spożywczy pozyskuje z niego inulinę i oligofruktozę jako błonnik prebiotyczny. Roślina jest jednocześnie protoplastą warzyw: endywii, radicchio i cykorii sałatowej.

Wygląd

Bylina o palowym korzeniu, wysokości 30–120 cm. Łodyga wzniesiona, sztywna, wyraźnie bruzdowana i kanciasta, w górze widlasto, sztywno rozgałęziona, o gałązkach odstających niemal pod kątem prostym — nadaje roślinie charakterystyczną, „miotlastą”, jakby drewniejącą sylwetkę. Po przełamaniu łodygi i korzenia wypływa biały sok mleczny. Liście dolne zebrane w rozetę przyziemną, duże, odwrotnie lancetowate, pierzastodzielne do szorstko ząbkowanych (podobne do liści mniszka, ale szorstko owłosione, zwłaszcza od spodu na nerwie głównym); liście łodygowe znacznie mniejsze, lancetowate, siedzące, obejmujące łodygę uszkowatymi nasadami. Kwiatostan: koszyczki średnicy 2,5–4 cm, siedzące lub prawie siedzące, po 1–3 w kątach liści, rozmieszczone wzdłuż całej łodygi (nie w płaskim baldachogronie). Koszyczek złożony wyłącznie z kwiatów języczkowatych barwy czystoniebieskiej (rzadko białej lub różowej), o języczkach zakończonych pięcioma ząbkami. Kwiaty otwierają się we wczesnych godzinach rannych i zamykają koło południa. Owoc: niełupka z bardzo krótkim, łuskowatym puchem kielichowym (nie ma „dmuchawca” jak mniszek — to najprostsza cecha odróżniająca owocostan). Korzeń palowy, długi, mięsisty, żółtawobiały, po przekrojeniu z wyraźnymi kręgami przewodzącymi, bardzo gorzki.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, na niżu i w niższych położeniach górskich. Rośnie na przydrożach, miedzach, nasypach kolejowych, wałach, ugorach, suchych łąkach, przychaciach i nieużytkach — wszędzie tam, gdzie gleba jest przepuszczalna i zasobna w wapń. Wybitnie ciepłolubna, znosi suszę i ubogie, kamieniste podłoże. Uprawiana także towarowo (odmiany korzeniowe) na potrzeby przemysłu inulinowego i kawy zbożowej.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne, otwarte. Gleba przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta lub lessowa, głęboka (korzeń palowy sięga ponad metr), umiarkowanie żyzna, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,8); dobrze rośnie na podłożu wapiennym. Wilgotność umiarkowana do suchej — nie znosi gleb podmokłych i zlewnych, na których korzeń gnije. Roślina w pełni mrozoodporna w polskich warunkach, zimuje jako korzeń palowy z pąkiem odnawiającym. Kategorycznie nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych, terenów przemysłowych i miejsc opryskiwanych herbicydami — to najczęstsze siedliska cykorii, a jej głęboki korzeń skutecznie kumuluje metale ciężkie i azotany. Zbierać z miedz, ugorów i łąk oddalonych od dróg.

Surowiec

korzeń (Cichorii radix), ziele (Cichorii herba), rzadziej ziele z korzeniem (Cichorii herba cum radice)

Termin zbioru

Korzeń — jesienią, we wrześniu i październiku, w pierwszym lub drugim roku wegetacji, gdy roślina odłożyła w nim zapas inuliny i goryczy; można też wczesną wiosną (marzec–kwiecień), przed wybiciem pędu kwiatowego, ale surowiec jest wtedy uboższy. Kopać po deszczu lub na przemoczonej glebie — korzeń jest długi i łatwo go urwać; wykopywać szpadlem lub widłami na pełną głębokość. Ziele — w pełni kwitnienia, od lipca do września, ścinać górne, kwitnące części pędów (15–30 cm) w słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, przed południem, gdy koszyczki są jeszcze otwarte. Kwiaty (do mieszanek i nalewek) — w pełni kwitnienia, wyłącznie przedpołudniem, bo po południu koszyczki są zamknięte.

Skład chemiczny

Korzeń: inulina i pokrewne fruktany (główny składnik zapasowy, w surowcu jesiennym stanowi zdecydowaną większość suchej masy), gorycze seskwiterpenowe z grupy laktonów guajanolidowych — laktucyna, laktukopikryna, 8-deoksylaktucyna (odpowiadają za gorzki smak i działanie trawienne), kwasy fenolowe (chlorogenowy, izochlorogenowy, cykoriowy, kawowy), kumaryny (cykoryna, eskuletyna), pektyny, sole mineralne. Ziele: te same gorycze w mniejszym stężeniu, kwasy fenolowe (zwłaszcza kwas cykoriowy), flawonoidy, kumaryny, witamina C, karotenoidy. Kwiaty zawierają antocyjany odpowiadające za błękitną barwę. Sok mleczny: gorycze i żywice. Podczas prażenia korzenia inulina karmelizuje, a z jej rozkładu i reakcji Maillarda powstają związki aromatyczne (m.in. cykoriol i furfural), nadające „kawie” charakterystyczny smak.

Właściwości

• Klasyczny surowiec amarum (goryczowy) o działaniu żółciopędnym i żółciotwórczym. Gorycze pobudzają odruchowo wydzielanie śliny, soku żołądkowego i trzustkowego oraz żółci, poprawiają apetyt i przyspieszają trawienie tłuszczów — stąd zastosowanie przy niestrawności, uczuciu pełności, wzdęciach, zaburzeniach czynności wątroby i dróg żółciowych. Działa łagodnie przeczyszczająco (żółć + błonnik), moczopędnie i lekko przeciwzapalnie. Inulina z korzenia jest wzorcowym prebiotykiem: nie ulega trawieniu w jelicie cienkim, w okrężnicy jest fermentowana przez bifidobakterie i pałeczki kwasu mlekowego, wspiera odbudowę mikrobioty po antybiotykoterapii, zwiększa objętość i uwodnienie stolca, poprawia wchłanianie wapnia i magnezu. Nie podnosi glikemii, dlatego korzeń bywa polecany jako składnik diety cukrzycowej — jest to jednak działanie dietetyczne, nie hipoglikemizujące. Zewnętrznie odwar z ziela bywa stosowany do przemywań przy skórze trądzikowej i wypryskach o podłożu wątrobowym. Palony korzeń nie zawiera kofeiny — to jego przewaga jako namiastki kawy dla osób, które muszą jej unikać.

Zastosowanie

Odwar z korzenia: 1 łyżka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, zalać zimną wodą, doprowadzić do wrzenia i gotować pod przykryciem 5 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić po pół szklanki 2–3 razy dziennie — na 15–30 minut przed posiłkiem, jeśli chodzi o pobudzenie apetytu i wydzielania żółci; po posiłku, jeśli o wsparcie trawienia. Napar z ziela: 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie. Kuracja goryczowa trwa zwykle 2–4 tygodnie. Nalewka z korzenia: 1 część rozdrobnionego surowca na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 3–4 tygodnie, zażywać po kilkadziesiąt kropli w wodzie przed posiłkiem. „Kawa cykoriowa”: umyty korzeń pokroić w 3–5 mm plasterki lub słupki, wysuszyć do pełnej suchości, następnie prażyć na suchej patelni lub w piekarniku (170–180 °C) do barwy ciemnobrązowej i wyraźnego aromatu — nie przypalać na czarno, bo daje gorzko-spaloną gorycz zamiast karmelowej. Zmielić, parzyć jak kawę: 1–2 łyżeczki na filiżankę. Świeże, młode liście rozety wiosennej nadają się do sałatek po wymoczeniu w osolonej wodzie (usuwa część goryczy).

Uwagi dla zielarza

Korzeń przed suszeniem dokładnie umyć szczotką, grubsze sztuki przekroić wzdłuż lub pokroić w krążki — cały schnie tygodniami i pleśnieje w środku. Suszyć w temperaturze do 40–45 °C, w przewiewie; gorycze i kumaryny nie znoszą wyższych temperatur. Dobrze wysuszony korzeń jest twardy, kruchy, łamie się z trzaskiem, na przełomie jasny, o wyraźnie gorzkim smaku — surowiec bez goryczy jest bezwartościowy, bo to gorycz jest tu substancją czynną. Ziele suszyć szybko, w cieniu i cienkiej warstwie, w temperaturze do 35 °C; kwiaty przy suszeniu tracą błękit i szarzeją — to normalne, nie oznacza zepsucia surowca. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, korzeń chłonie wilgoć i wtedy klei się i pleśnieje (inulina jest higroskopijna). Mieszanki: z mniszkiem i ostropestem (wątroba), z kocanką i miętą (drogi żółciowe), z rumiankiem i krwawnikiem (niestrawność), z korzeniem łopianu (kuracja oczyszczająca). Mylenie gatunków: cykorię łatwo pomylić w stanie kwitnienia z chabrem driakiewnikiem lub sukcesją — ale u cykorii koszyczki są SIEDZĄCE wzdłuż sztywnej, kanciastej łodygi, złożone wyłącznie z kwiatów języczkowatych i wypływa z niej biały sok mleczny; chabry mają kwiaty rurkowate i nie mają soku mlecznego. Rozeta cykorii bywa mylona z mniszkiem — cykoria jest szorstko owłosiona, mniszek nagi. Uwaga praktyczna: cykoria kwitnie tylko rano, więc zbiór kwiatostanów planować przed południem.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem