Cucurbita maxima
Gatunek dyni o największych owocach świata i miękkiej, korkowatej szypułce; nasiona działają przeciwpasożytniczo i wspomagająco przy przeroście prostaty.
Dynia olbrzymia to ten gatunek, który rodzi rekordowe, kilkusetkilogramowe banie z konkursów dożynkowych, ale też smaczne, zwarte odmiany kuchenne — hokkaido, bambino i dynie turbanowe. Od dwóch pozostałych uprawianych u nas gatunków odróżnia ją miękka, gruba, korkowata szypułka owocu i miękkie, nerkowate liście bez kłujących włosków. W ziołolecznictwie ma znaczenie mniejsze niż dynia zwyczajna: jej nasiona zawierają te same grupy związków czynnych — kukurbitynę i fitosterole — ale w mniejszej i mniej stabilnej ilości, dlatego farmakopealnym surowcem pozostaje Cucurbita pepo. Nasiona dyni olbrzymiej są za to duże, mięsiste i wygodne w kuchni, a miąższ jest najsłodszy i najbardziej wartościowy dietetycznie ze wszystkich dyń.
Roślina jednoroczna, silnie płożąca, o pędach długości 5–10 m, w węzłach ukorzeniających się. Łodyga gruba, WALCOWATA lub tylko tępo kanciasta (nie ostro pięciokanciasta), miękko owłosiona, bez kłujących szczecin — po pędzie można przejechać dłonią bez skaleczenia. Liście bardzo duże (do 40 cm), MIĘKKIE, o blaszce nerkowatej lub okrągławo-sercowatej, całobrzegiej lub tylko płytko, tępo klapowanej (bez głębokich wcięć), o brzegu drobno i tępo ząbkowanym, miękko owłoszone po obu stronach, bez białych plam; ogonek liściowy gruby, miękki, walcowaty. Wąsy czepne rozgałęzione, grube i miękkie. Roślina jednopienna; kwiaty duże (do 15 cm), pojedyncze, dzwonkowate, żółte do pomarańczowych, o płatkach TĘPO zakończonych i wyraźnie ODGIĘTYCH NA ZEWNĄTRZ (u dyni zwyczajnej płatki są ostre i wzniesione) — to dobra cecha rozpoznawcza w czasie kwitnienia; kwiaty żeńskie osadzone na krótkiej szypułce nad zawiązkiem owocu. Owoc: jagoda rzekoma (pepo), największa wśród roślin uprawnych — od 2 do kilkuset kilogramów; kulista, spłaszczona, turbanowata lub bulwiasta, o skórce gładkiej lub brodawkowanej, pomarańczowej, szarozielonej, szarej lub niebieskawej; skórka po dojrzeniu pozostaje stosunkowo MIĘKKA i daje się zarysować paznokciem. CECHA ROZSTRZYGAJĄCA GATUNEK: szypułka owocu jest GRUBA, MIĘKKA, KORKOWATA i WALCOWATA (okrągła w przekroju), bez ostrych żeber i bez kielichowatego rozszerzenia u nasady owocu; u dyni zwyczajnej jest twarda i ostro pięciokanciasta, u piżmowej — twarda, żebrowana i rozszerzona. Nasiona duże (2–3 cm), grube, płaskie, jajowate, białe do jasnokremowych, o gładkim, TĘPYM brzegu, bez wyraźnego wypukłego rąbka.
Gatunek nie występuje w Polsce dziko. Pochodzi z Ameryki Południowej (Andy — Peru, Boliwia, północna Argentyna), gdzie był udomowiony niezależnie od pozostałych gatunków dyni. W Polsce rośnie wyłącznie w uprawie: w ogrodach przydomowych, na działkach, na kompostownikach i w uprawie polowej. Odmiany hokkaido i bambino są dziś najpopularniejszymi dyniami kuchennymi w polskich sklepach. Sporadycznie samosiewy pojawiają się na kompostach i przy oborniku, ale roślina nie zadomawia się. Surowiec nasienny pochodzi z upraw krajowych oraz z importu.
Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe, osłonięte od wiatru, PRZESTRONNE — jeden okaz zajmuje kilka metrów kwadratowych, a odmiany rekordowe znacznie więcej. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, przewiewna, silnie zasobna w azot, potas i próchnicę; gatunek o wyjątkowo dużych wymaganiach pokarmowych — klasycznie sadzony wprost na kopcu kompostowym lub na oborniku, z obfitym dokarmianiem w sezonie. Odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0). Wilgotność: gleba stale świeża, obfite podlewanie pod korzeń (owoc olbrzymi wymaga dziesiątków litrów wody), ale bez zastoiska. MROZOODPORNOŚĆ ZEROWA — roślina ciepłolubna, ginie przy pierwszym przymrozku, wzrost zatrzymuje się już poniżej 10 °C; wysiew do gruntu dopiero po 15 maja, albo rozsada wysiewana pod osłonami pod koniec kwietnia. Rozstawa co najmniej 1,5 × 2 m. Owoce muszą leżeć na suchym podłożu (deska, słoma) — na mokrej ziemi gniją od spodu. NIE ZBIERAĆ surowca z roślin rosnących na wysypiskach, przy ruchliwych drogach i na terenach przemysłowych; nie używać nasion z owoców kupionych jako ozdobne ani z samosiewów o gorzkim miąższu.
nasiona (Cucurbitae maximae semen) — surowiec pomocniczy, dopuszczany w niektórych farmakopeach obok nasion Cucurbita pepo, ale słabszy i mniej wystandaryzowany; olej z nasion. Miąższ owocu ma wartość dietetyczną i pomocniczą, nie leczniczą. Do celów leczniczych preferuj nasiona dyni zwyczajnej (C. pepo), zwłaszcza odmiany styryjskiej.
Nasiona — jesienią (wrzesień–październik), z owoców w pełni dojrzałych, zebranych PRZED pierwszymi przymrozkami; dojrzały owoc ma pełne wybarwienie, suchą, korkowatą szypułkę i głuchy odgłos przy opukiwaniu. Owoc odłożyć na 2–4 tygodnie do doleżenia w suchym, przewiewnym miejscu (10–15 °C) — nasiona są wtedy lepiej wypełnione. Następnie rozciąć owoc, wybrać nasiona, oddzielić od włóknistego, śluzowatego miąższu, dokładnie wypłukać w zimnej wodzie, osączyć i tego samego dnia rozłożyć do suszenia. UWAGA: owoc dyni olbrzymiej jest ogromny i po rozcięciu psuje się szybko — nasiona wybierać od razu, nie odkładać na następny dzień. Miąższ — zbiór dojrzałych owoców wrzesień–październik, przed przymrozkami; dynie hokkaido i bambino po 2–3 tygodniach doleżenia stają się słodsze i lepiej się przechowują (do 4–6 miesięcy w suchym, chłodnym pomieszczeniu). Kwiaty męskie — w pełni kwitnienia (lipiec–sierpień), rano, do celów kulinarnych. Szypułki — przy obieraniu dojrzałych owoców.
Nasiona: kukurbityna (aminokwas odpowiadający za działanie przeciwpasożytnicze — obecna, ale w ilości mniejszej i bardziej zmiennej niż u Cucurbita pepo, dlatego surowiec jest słabszy), fitosterole (delta-7-sterole), olej tłuszczowy w dużej ilości, bogaty w nienasycone kwasy tłuszczowe (linolowy, oleinowy), tokoferole (witamina E), cynk, selen, magnez, żelazo, białko, lignany, karotenoidy. Miąższ: to najbogatszy w karotenoidy miąższ ze wszystkich dyń — beta-karoten, alfa-karoten, luteina, zeaksantyna; ponadto pektyny, błonnik rozpuszczalny, cukry proste (odmiany hokkaido są wyraźnie słodkie), potas, witaminy A, C, E i z grupy B, kwas foliowy. Miąższ jest niskokaloryczny i lekkostrawny. Olej z nasion: nienasycone kwasy tłuszczowe, fitosterole, tokoferole, chlorofil i karotenoidy. Nie przypisuj surowcowi konkretnych zawartości procentowych — wahają się silnie między odmianami, a gatunek nie jest tak dobrze wystandaryzowany jak C. pepo.
Do celów leczniczych — jeśli masz wybór, sięgnij po nasiona dyni zwyczajnej (Cucurbita pepo, najlepiej odmiany styryjskiej): są mocniejsze i wystandaryzowane. Nasiona dyni olbrzymiej stosuj jako surowiec zastępczy, licząc się ze słabszym działaniem. Przy przeroście prostaty: 1–2 łyżki (10–20 g) nasion dziennie, na surowo lub grubo zmielonych, systematycznie przez kilka miesięcy; efekt pojawia się po 4–8 tygodniach i utrzymuje tak długo, jak kuracja. Nasiona muszą być NIEPRAŻONE i NIESOLONE — prażenie niszczy fitosterole. Olej dyniowy: 1 łyżeczka 1–2 razy dziennie na zimno, nigdy do smażenia. ODROBACZANIE (kuracja tradycyjna): 80–120 g świeżych, obranych z twardej łupiny nasion dla dorosłego (u tego gatunku porcja musi być większa niż u C. pepo, bo zawartość kukurbityny jest niższa; dziecko 7–10 lat: ok. 40 g, dziecko 3–6 lat: ok. 20 g) — KONIECZNIE z zachowaniem cienkiej zielonkawej błonki pod łupiną, bo to w niej jest kukurbityna. Utrzeć w moździerzu z mlekiem lub miodem na papkę, zjeść na czczo w ciągu godziny, po 2–3 godzinach przyjąć środek przeczyszczający, pozostać w domu. Powtórzyć po tygodniu. Kuracja jest łagodna, ale zawodna — przy potwierdzonej tasiemczycy nie zastępuje leczenia farmakologicznego i wymaga kontroli lekarskiej. Miąższ: pieczony w ćwiartkach, na zupę krem, na przecier dla dzieci, do wypieków — hokkaido nie wymaga obierania, skórka mięknie po upieczeniu. Bez ograniczeń w diecie.
Nasiona suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40–45 °C, w jednej warstwie, przewracając codziennie; NIE prażyć — prażenie utlenia olej i niszczy fitosterole oraz kukurbitynę, dając smaczną przekąskę bez wartości leczniczej. Przed suszeniem koniecznie domyć ze śluzowatego miąższu, bo nasiona pleśnieją. Przechowywać W ŁUPINIE, w szczelnym, ciemnym i CHŁODNYM miejscu (lodówka), maksymalnie 6–12 miesięcy — nasiona są tłuste i jełczeją; obłuskane wytrzymują 2–3 miesiące. TEST DOBREGO SUROWCA: przegryziona pestka ma świeży, orzechowy smak; smak gorzki, drapiący albo „farbowy” = zjełczały olej, surowiec do wyrzucenia. ODRÓŻNIANIE OD POZOSTAŁYCH DYŃ — kluczem jest SZYPUŁKA OWOCU i LIŚĆ: dynia olbrzymia ma szypułkę GRUBĄ, MIĘKKĄ, KORKOWATĄ i OKRĄGŁĄ w przekroju oraz miękkie, nerkowate liście bez kłujących włosków; dynia zwyczajna (C. pepo) — szypułkę twardą, ostro pięciokanciastą i sztywne, kłujące, głęboko klapowane liście; dynia piżmowa (C. moschata) — szypułkę twardą, żebrowaną i kielichowato rozszerzoną przy owocu oraz liście z białymi plamami. Drugi pewny sygnał: przejedź dłonią po pędzie — jeśli nie kłuje, to dynia olbrzymia. UWAGA NA GORZKIE DYNIE: samosiewy i owoce z nasion nieznanego pochodzenia mogą zawierać kukurbitacyny — silnie gorzkie i toksyczne substancje wyeliminowane w odmianach hodowlanych, ale wracające po przekrzyżowaniu z dyniami ozdobnymi lub kolokwintą. ZASADA BEZWZGLĘDNA: jeśli miąższ lub nasiona są GORZKIE — wyrzuć całą dynię, nawet po spróbowaniu kawałka. Zatrucie kukurbitacynami (toxic squash syndrome) daje gwałtowne wymioty i krwawą biegunkę. Nigdy nie wysiewaj nasion z dyni nieznanego pochodzenia ani z samosiewu na kompoście. Do kuracji prostatycznej nasiona łączyć z korzeniem pokrzywy, zielem nawłoci i wierzbownicą drobnokwiatową.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.