Centella asiatica
Płożąca bylina strefy tropikalnej, surowiec o udokumentowanym działaniu na naczynia żylne, tkankę łączną i gojenie ran.
Gotu kola, czyli wąkrotka azjatycka, to niepozorna roślina błotna z rodziny selerowatych, od wieków stosowana w medycynie ajurwedyjskiej i chińskiej. W europejskim zielarstwie zdobyła mocną pozycję jako surowiec flebotropowy i regenerujący tkankę łączną — jej triterpeny (azjatykozyd, kwas madekasowy) są dziś składnikiem preparatów aptecznych na niewydolność żylną i blizny. W Polsce dostępna wyłącznie jako susz importowany lub wyciąg standaryzowany. Uwaga terminologiczna: w handlu bywa mylona z brahmi (Bacopa monnieri) — to dwa różne gatunki o różnym składzie.
Płożąca bylina bez wyprostowanej łodygi, tworząca darnie o wysokości zaledwie 5–15 cm. Rozłogi (stolony) czerwonawe lub zielonkawe, cienkie, ukorzeniające się w węzłach, z których wyrastają pęczki liści. Liście długoogonkowe, pojedyncze, tarczowate do nerkowatych lub okrągławo-sercowatych, o karbowanym lub tępo ząbkowanym brzegu, gładkie, jasnozielone, z charakterystycznym dłoniastym (promienistym) użyłkowaniem rozchodzącym się od miejsca przyczepu ogonka. Kwiatostan to drobny, kilkukwiatowy baldaszek osadzony na krótkiej szypule, ukryty u nasady liści — kwiaty maleńkie, białawe do różowo-purpurowych, łatwe do przeoczenia. Owoc: rozłupnia, drobna, spłaszczona bocznie, żeberkowana. System podziemny: płytkie korzenie wiązkowe wyrastające z węzłów rozłogów.
Gatunek pantropikalny — naturalnie rośnie w Indiach, na Sri Lance, w Azji Południowo-Wschodniej, południowych Chinach, Australii, Afryce i w tropikach obu Ameryk. Zajmuje siedliska wilgotne: brzegi rowów, pola ryżowe, podmokłe łąki, brzegi zbiorników, wilgotne trawniki. W Polsce nie występuje w naturze i nie zimuje w gruncie. Surowiec sprowadzany głównie z Indii, Sri Lanki, Madagaskaru i Indonezji; wyciągi standaryzowane produkowane w Europie Zachodniej.
W polskich warunkach uprawiana wyłącznie jako roślina doniczkowa lub akwariowo-paludariowa. Stanowisko jasne, ale bez ostrego słońca operacyjnego; wymaga wysokiej wilgotności powietrza i stale wilgotnego podłoża — znosi nawet płytkie podtopienie. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, pH lekko kwaśne do obojętnego (5,5–7,0). Całkowicie nieodporna na mróz — zamiera już przy kilku stopniach powyżej zera, minimalna temperatura uprawy to około 15 °C. Nie zbierać ziela z ozdobnych nasadzeń doniczkowych traktowanych nawozami mineralnymi i środkami ochrony roślin; w krajach pochodzenia nie zbierać z pól ryżowych i rowów melioracyjnych — roślina rośnie w wodzie i skutecznie kumuluje metale ciężkie oraz zanieczyszczenia mikrobiologiczne.
ziele (Centellae asiaticae herba), rzadziej liść; w lecznictwie dominuje wyciąg standaryzowany na sumę triterpenów
Ziele — w krajach pochodzenia zbierane przez cały rok, przy czym najbogatsze w triterpeny są rośliny ścinane w fazie pełnego rozwoju wegetatywnego, przed lub na początku kwitnienia, w porze suchej. Ścina się całe darnie tuż nad węzłami rozłogów, co pozwala na kilka pokosów rocznie. Zbiór rano, po obeschnięciu rosy. W uprawie doniczkowej w Polsce: liście z ogonkami można ścinać przez cały sezon wegetacyjny (maj–wrzesień), zawsze zostawiając rozłogi z częścią blaszek. Surowiec przerabiać lub suszyć natychmiast — ziele jest soczyste i szybko gnije.
Saponiny triterpenowe (centelozydy) — azjatykozyd i madekazozyd, oraz odpowiadające im sapogeniny: kwas azjatykowy i kwas madekasowy; to one odpowiadają za główne działanie surowca i na ich sumę standaryzuje się wyciągi. Ponadto: flawonoidy (pochodne kwercetyny i kemferolu), garbniki, fitosterole (stigmasterol, sitosterol), poliacetyleny, olejek eteryczny w niewielkiej ilości (m.in. beta-kariofilen), kwasy fenolowe (chlorogenowy, rozmarynowy), aminokwasy, witaminy z grupy B i C, sole mineralne. Zawartość triterpenów silnie zależy od pochodzenia geograficznego i pory zbioru.
Napar: 1 łyżeczka rozdrobnionego suszu (ok. 1–2 g) na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, pić 2 razy dziennie. Kuracja doustna zwykle 4–6 tygodni, potem przerwa — surowiec nie jest przeznaczony do stosowania bezterminowego. Nalewka: susz zalać alkoholem 40–50%, macerować 2–3 tygodnie w ciemnym miejscu, wstrząsając, przecedzić; stosować w małych ilościach rozcieńczonych w wodzie. Zewnętrznie: mocny napar lub odwar jako okłady i przemywania na trudno gojące się rany, otarcia, owrzodzenia podudzi. W praktyce najskuteczniejsze są jednak preparaty apteczne — wyciągi standaryzowane na sumę triterpenów, w postaci kapsułek, kremów i żeli na blizny i niewydolność żylną; surowiec zielarski w formie naparu ma działanie łagodniejsze i mniej przewidywalne. Preparaty na blizny stosuje się dopiero na zamkniętą, zabliźnioną ranę, wcierając kilka razy dziennie przez wiele tygodni.
Ziele suszyć szybko, w cieniu, w dobrym przewiewie, w temperaturze do 40 °C — surowiec jest wodnisty i przy wolnym suszeniu pleśnieje oraz czernieje. Dobry susz zachowuje szarozieloną do zielonej barwę, ma delikatny, lekko ziemisto-korzenny zapach; brązowy, zbrylony lub stęchły susz nadaje się tylko do wyrzucenia. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy — triterpeny są względnie trwałe, ale surowiec chłonie wilgoć. Największa pułapka handlowa: pod nazwą „brahmi” sprzedaje się zarówno Centella asiatica, jak i Bacopa monnieri. Rozróżnienie po liściach — wąkrotka ma liście tarczowate, na długich ogonkach, o dłoniastym użyłkowaniu i karbowanym brzegu; bakopa ma liście drobne, mięsiste, siedzące, całobrzegie, ułożone naprzeciwlegle na łodydze. Kupując wyciąg, sprawdzać deklarowaną zawartość sumy triterpenów — bez standaryzacji surowiec bywa praktycznie bezwartościowy. Dobrze łączy się z kasztanowcem, oczarem, rutyną i ruszczykiem (kuracje żylne) oraz ze skrzypem (regeneracja tkanki łącznej). Typowy błąd: oczekiwanie efektu po tygodniu — działanie na naczynia i blizny buduje się przez 6–12 tygodni.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.