Punica granatum
Krzew lub drzewko strefy śródziemnomorskiej o owocach bogatych w ellagitaniny; kora korzenia i owocnia to surowce garbnikowe o silnym działaniu.
Granat właściwy to jeden z najstarszych uprawianych gatunków owocowych świata, znany w medycynie starożytnej Persji, Egiptu i Grecji. W zielarstwie trzeba wyraźnie rozdzielić trzy surowce o zupełnie różnym profilu: jadalną, bezpieczną osnówkę nasion (i sok), silnie garbnikową owocnię (skórkę) stosowaną przeciwbiegunkowo oraz korę korzenia i pnia — surowiec zawierający alkaloidy piperydynowe, dawniej używany przeciw tasiemcom, dziś porzucony ze względu na toksyczność. Nowoczesne zainteresowanie granatem opiera się na ellagitaninach (punikalaginy) i ich metabolitach jelitowych — urolitynach.
Krzew lub niskie drzewko o wysokości 2–5 m, silnie rozgałęzione, o pędach często zakończonych cierniem — cecha diagnostyczna. Pędy młode czterokanciaste, czerwonawe, starsze szarobrunatne, kora łuszcząca się. Liście naprzeciwległe lub w pęczkach na skróconych pędach, krótkoogonkowe, podłużnie lancetowate do wąskoeliptycznych, całobrzegie, gładkie, błyszczące, skórzaste, długości 2–8 cm, z wyraźnym jasnym nerwem głównym i słabo widocznym unerwieniem bocznym; młode liście czerwonawe. Kwiaty duże (3–4 cm średnicy), pojedyncze lub po 2–5 na szczytach pędów, o mięsistym, dzwonkowato-rurkowatym, czerwonopomarańczowym kielichu z 5–8 trwałymi, mięsistymi, trójkątnymi działkami, płatkach jaskrawoczerwonych, pomarszczonych, jedwabistych, i licznych pręcikach. Owoc: charakterystyczna, kulista jagoda rzekoma (balausta) o średnicy 5–12 cm, o twardej, skórzastej, żółto-czerwonej do purpurowej owocni, zwieńczona koroną trwałych działek kielicha — nie da się jej pomylić z niczym innym. Wnętrze podzielone błoniastymi przegrodami na komory wypełnione licznymi nasionami, każde otoczone soczystą, szkarłatną lub różową osnówką. Korzeń palowy z rozbudowanym systemem bocznym, kora korzenia żółtawa, gorzka.
Gatunek pochodzi z Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej — z obszaru Iranu, Afganistanu i północnych Indii, gdzie rośnie dziko na suchych, kamienistych zboczach. Od tysiącleci uprawiany i zdziczały w całym basenie Morza Śródziemnego, na Kaukazie, w Azji Środkowej, Indiach, a także w Kalifornii, Ameryce Południowej i Australii. W Polsce nie występuje w naturze i nie zimuje w gruncie na otwartej przestrzeni. Surowiec i owoce sprowadzane głównie z Turcji, Iranu, Azerbejdżanu, Izraela, Hiszpanii, Egiptu i Indii; sok, wyciągi z owocni i olej z nasion dostępne w handlu specjalistycznym.
Roślina światłolubna i ciepłolubna, wybitnie odporna na suszę i upał. Stanowisko pełne słońce, ciepłe, osłonięte. Gleba przepuszczalna, kamienista lub gliniasto-piaszczysta, uboga do średnio żyznej; znosi gleby zasolone i wapienne, o odczynie od lekko kwaśnego po zasadowy (pH 5,5–8,0). Nie znosi stagnującej wody i ciężkich, zimnych gleb. Mrozoodporność ograniczona: dojrzałe krzewy znoszą krótkie spadki do około -10 do -12 °C, młode i odmiany owocowe znacznie mniej. W polskich warunkach uprawa gruntowa jest nieopłacalna — do owocowania potrzeba długiego, gorącego lata. Realną formą uprawy jest pojemnik wystawiany na lato na taras i zimowany w jasnym, chłodnym pomieszczeniu (5–10 °C) — roślina zrzuca wtedy liście i przechodzi spoczynek. Nie zbierać surowca (owocni, kory) z roślin ozdobnych traktowanych środkami ochrony; owoców z importu nie należy używać ze skórką bez umycia — skórki są rutynowo zabezpieczane przed pleśnią i mogą nieść pozostałości fungicydów oraz wosków.
osnówka nasion i sok (spożywczo), owocnia — skórka owocu (Granati pericarpium) jako surowiec garbnikowy, nasiona i olej z nasion; kora korzenia i pnia (Granati cortex) — surowiec historyczny, toksyczny, dziś niestosowany w samoleczeniu
Owoce — zbiór jesienią, wrzesień–listopad w zależności od strefy uprawy, gdy owocnia nabierze pełnej barwy, a owoc wydaje przy opukiwaniu metaliczny, głuchy dźwięk; zbierać sekatorem, nie odrywać, bo pęka szypułka i owoc się psuje. Owoc zerwany za wcześnie już nie dojrzeje. Owocnia (skórka) — pozyskiwana z dojrzałych owoców po wybraniu osnówki; oczyścić z resztek białych przegród i miękkiego miąższu (są gorzkie i psują surowiec), pociąć na kawałki i suszyć. Nasiona — z dojrzałych owoców, oczyszczone z osnówki, do tłoczenia oleju. Kwiaty — w pełni kwitnienia, maj–lipiec, surowiec pomocniczy o działaniu ściągającym. Kora korzenia i pnia — historycznie pozyskiwana wiosną, gdy soki ruszają; ze względu na toksyczność alkaloidów NIE zbiera się jej dziś do celów leczniczych.
Owocnia (skórka): bardzo wysoka zawartość garbników hydrolizujących — ellagitanin, przede wszystkim punikalagin i punikalin, oraz kwas ellagowy i kwas galusowy; ponadto flawonoidy, antocyjany, kwasy fenolowe i pektyny. To najbogatsza w garbniki część rośliny. Sok i osnówka: antocyjany (delfinidyna, cyjanidyna, pelargonidyna i ich glikozydy — odpowiadają za barwę), ellagitaniny w mniejszej ilości niż w skórce, kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy), cukry proste, witamina C, potas, punikalaginy. Nasiona: olej tłusty o bardzo nietypowym składzie — dominuje w nim sprzężony kwas linolenowy zwany kwasem punikowym; obecne też fitosterole i tokoferole oraz niewielkie ilości fitoestrogenów. Kora korzenia i pnia: alkaloidy piperydynowe — pelletieryna, izopelletieryna, metylopelletieryna i pochodne, plus duża ilość garbników; to składniki odpowiadające zarówno za dawne działanie przeciwtasiemcowe, jak i za toksyczność surowca. Kluczowa uwaga: ellagitaniny same nie wchłaniają się w istotnym stopniu — dopiero mikroflora jelitowa przekształca je w urolityny, i to od jej składu zależy, czy dana osoba w ogóle odniesie korzyść z surowca.
Odwar z owocni (przeciwbiegunkowo): około 1 łyżeczka rozdrobnionej suszonej skórki na szklankę wody, gotować kilka minut, odstawić pod przykryciem, przecedzić; pić małymi porcjami, kilka razy dziennie, przez 2–3 dni. Nie stosować długotrwale — duże ilości garbników drażnią żołądek, zaparzają i utrudniają wchłanianie żelaza oraz innych składników. Płukanka na gardło, dziąsła i afty: ten sam odwar, ostudzony, do płukania kilka razy dziennie; działa ściągająco i odkażająco. Sok z granatu: jako element diety, szklanka dziennie — surowiec spożywczy, nie leczniczy; wybierać sok tłoczony ze 100% owoców, nie nektary z cukrem. Osnówka: jeść na świeżo, jest całkowicie bezpieczna. Olej z nasion: zewnętrznie na skórę suchą, dojrzałą, po oparzeniach słonecznych; wewnętrznie tylko w małych ilościach kulinarnych. Kora korzenia i pnia: NIE stosować samodzielnie w żadnej postaci — to surowiec alkaloidowy o wąskim marginesie bezpieczeństwa, którego dawne zastosowanie przeciwtasiemcowe wycofano z lecznictwa. Nie podajemy dawek kory, bo nie istnieje bezpieczna dawka domowa.
Skórkę suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 40–50 °C, pocięta na paski schnie równomiernie; przed suszeniem koniecznie zeskrobać białe przegrody i resztki miąższu — inaczej surowiec pleśnieje i gorzknieje nie do przyjęcia. Dobry surowiec ma barwę od czerwonobrunatnej do żółtobrunatnej, jest twardy, łamliwy, o wyraźnie ściągającym, cierpkim smaku. Przechowywać w szczelnych naczyniach do 1–2 lat. Praktyczna sztuczka przy owocu: naciąć skórkę wzdłuż komór i rozłamać owoc pod wodą — osnówka opada na dno, błony wypływają; sok z granatu plami tkaniny nieusuwalnie. Nie tłuc nasion z osnówką w metalowych naczyniach — garbniki reagują z żelazem i sok czernieje. Owocnia dobrze łączy się z korą dębu i pięciornikiem (mieszanki ściągające), z jeżyną i borówką (biegunki). Największy błąd zielarski: mylenie surowców — reklamowany „ekstrakt z granatu” bywa robiony ze skórki (garbniki, silne działanie ściągające, nie do codziennego picia) albo z soku (łagodny, antyoksydacyjny). Sprawdzać, z jakiej części rośliny pochodzi preparat. Drugi błąd: przewlekłe picie odwaru ze skórki „na zdrowie” — to surowiec doraźny.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.