Abies alba
Rodzime drzewo iglaste polskich gór i wyżyn; igły, młode pędy i żywica dostarczają surowców wykrztuśnych, antyseptycznych i witaminowych.
Jodła pospolita to jedyny rodzimy gatunek jodły w Polsce i jeden z filarów górskich lasów bukowo-jodłowych. W zielarstwie wykorzystuje się igły, młode wiosenne pędy i żywicę — surowce bogate w olejek eteryczny o działaniu wykrztuśnym i antyseptycznym oraz w witaminę C. Tradycyjnie z młodych pędów sporządzano syropy i „miód jodłowy” na kaszel, a wywary z igieł służyły do kąpieli rozgrzewających i inhalacji. Gatunek jest wrażliwy na zanieczyszczenie powietrza — w latach 70. i 80. XX wieku masowo zamierał w rejonach przemysłowych i do dziś jego stan zdrowotny bywa traktowany jako biowskaźnik czystości powietrza. Jodła nie jest w Polsce objęta ochroną gatunkową, ale zbiór surowca prowadzi się wyłącznie za zgodą właściciela lasu.
Potężne drzewo iglaste, w Polsce osiągające 30–50 m wysokości (najwyższe drzewo rodzimej flory), o pniu prostym, walcowatym. Korona u młodych drzew regularnie stożkowata, u starych okazów spłaszczona lub tępo zakończona — z charakterystycznym „bocianim gniazdem” (spłaszczonym wierzchołkiem) u drzew sędziwych. Kora długo pozostaje gładka, jasnoszara do srebrzystobiałej (stąd nazwa „jodła biała”), z drobnymi pęcherzykami żywicznymi; u starych drzew u nasady pnia płytko spękana. Igły płaskie, sztywne, długości 15–30 mm, na szczycie TĘPE lub wyraźnie WCIĘTE (nie kłujące!), z wierzchu ciemnozielone i błyszczące, na spodzie z dwoma wyraźnymi, srebrzystobiałymi paskami aparatów szparkowych; ustawione GRZEBIENIASTO — w dwóch płaskich rzędach po bokach pędu, jak zęby grzebienia. Igły osadzone na pędzie okrągłą, tarczkowatą blizną — po ich opadnięciu pęd pozostaje GŁADKI (kluczowa różnica wobec świerka). Szyszki żeńskie WZNIESIONE, stojące na górnych gałęziach jak świece, walcowate, długości 10–16 cm, zielone, potem brunatne, z odgiętymi na zewnątrz łuskami wspierającymi; po dojrzeniu ROZPADAJĄ SIĘ na drzewie, pozostawiając sterczący trzpień (nigdy nie znajdziemy pod jodłą całej szyszki — to sprawdzian dla zbieracza). Kwiaty męskie w żółtawych kotkach na spodzie pędów. System korzeniowy palowy, głęboki — jodła jest odporna na wywroty. Młode pędy wiosenne jasnozielone, miękkie, o intensywnym cytrusowo-żywicznym zapachu.
Gatunek rodzimy, w Polsce występujący naturalnie na południu kraju — w Karpatach (Beskidy, Bieszczady, Gorce, Tatry — do ok. 1200 m n.p.m.), w Sudetach, na Wyżynie Małopolskiej, w Górach Świętokrzyskich, na Roztoczu i w Puszczy Sandomierskiej. Północna granica zasięgu przebiega przez środkową Polskę. Tworzy lasy bukowo-jodłowe i jodłowe (buczyna karpacka, żyzna jedlina), rośnie też jako domieszka w borach mieszanych; w północnej części kraju sadzona sztucznie. Wymaga wysokiej wilgotności powietrza i gleb świeżych, głębokich, żyznych. Gatunek cienioznośny — młode jodły potrafią latami wegetować w cieniu okapu i czekać na lukę w drzewostanie.
Stanowisko półcieniste do cienistego, zwłaszcza w młodości — jodła jest jednym z najbardziej cienioznośnych naszych drzew i źle znosi pełne słońce oraz przymrozki na otwartej przestrzeni; potrzebuje osłony bocznej. Gleba świeża do wilgotnej, głęboka, żyzna, próchniczna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, dobrze przepuszczalna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,0–6,5). Wymaga wysokiej wilgotności powietrza — źle rośnie w klimacie kontynentalnym, na suchych, otwartych, wietrznych stanowiskach nizinnych. Mrozoodporna, ale wrażliwa na późne przymrozki wiosenne uszkadzające młode pędy oraz na susze letnie. Bardzo wrażliwa na zanieczyszczenie powietrza, szczególnie na dwutlenek siarki i fluor. Nie zbierać surowca przy drogach, w pasach przydrożnych, w strefach przemysłowych ani w aglomeracjach — igły kumulują zanieczyszczenia. W lasach zbiór wyłącznie za zgodą właściciela/nadleśnictwa; nie łamać wierzchołków ani pędów przewodnich młodych drzewek (kaleczy to drzewo na lata) — zbierać wyłącznie boczne przyrosty.
igły i młode pędy — szczyty tegorocznych przyrostów (Abietis albae turiones, folium), olejek eteryczny (Abietis albae aetheroleum), żywica; pomocniczo szyszki
Młode pędy (szczyty tegorocznych przyrostów) — od maja do początku czerwca, gdy są jasnozielone, miękkie, soczyste i mają długość 2–5 cm; zbierać wyłącznie pędy BOCZNE (nigdy szczytowego/przewodniego), w suchy dzień po obeschnięciu rosy; przerabiać na świeżo — na syrop, „miód jodłowy”, nalewkę lub do destylacji olejku. Igły — można zbierać cały rok, ale najbogatsze w olejek i witaminę C są wiosną i wczesnym latem; zimą praktyczny zbiór z gałązek pozostałych po cięciach lub z drzewek świątecznych (o ile pewne jest, że nie były pryskane środkami do konserwacji). Żywica — od wiosny do jesieni, w ciepłe dni, z naturalnych wycieków i pęcherzyków na korze, bez umyślnego kaleczenia drzewa. Szyszki — czerwiec–sierpień, jeszcze zielone i niedojrzałe (dojrzałe rozpadają się na drzewie), na nalewki i preparaty żywiczne.
Igły i młode pędy: olejek eteryczny (frakcja lotna, w młodych pędach najobfitszy), w którym dominują monoterpeny — α-pinen, β-pinen, kamfen, limonen, δ-3-karen, santen — oraz octan bornylu odpowiadający za słodko-żywiczną nutę zapachową; ponadto witamina C (znaczące ilości, zwłaszcza w młodych pędach), garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, gorycze, żywice, prowitamina A, sole mineralne. Żywica: kwasy żywiczne (abietynowe, pimarowe) i frakcja lotna olejku. Kora: garbniki. Szyszki: olejek eteryczny, żywice, garbniki.
Syrop z młodych pędów („miód jodłowy”): świeże pędy układać warstwami z cukrem (lub przelewać miodem) w słoju, odstawić w ciepłe, nasłonecznione miejsce na 3–4 tygodnie, aż puszczą syrop; przecedzić, przelać do butelek; przyjmować łyżeczkę kilka razy dziennie przy kaszlu i chrypce — wersja dla dzieci starszych i dorosłych. Napar z igieł/pędów: garść rozdrobnionego surowca na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 1–2 razy dziennie; nie gotować długo — olejek się ulatnia. Inhalacja: kilka kropli olejku jodłowego (lub garść igieł) na miskę gorącej, nie wrzącej wody; wdychać opary pod ręcznikiem 5–10 minut, 1–2 razy dziennie. Kąpiel iglasta: 2–3 garście igieł i pędów zalać litrem wrzątku, parzyć pod przykryciem 20–30 minut, wywar wlać do wanny (kąpiel 15–20 minut, woda ok. 37 °C); zamiast wywaru można użyć kilku kropli olejku rozpuszczonych wcześniej w emulgatorze (mleko, śmietanka, olej) — nigdy nie wkraplać olejku wprost do wody. Wcierki: olejek jodłowy rozcieńczyć w oleju bazowym do kilku procent, wcierać w klatkę piersiową, plecy i obolałe mięśnie. Nalewka z młodych pędów: pędy zalać alkoholem ok. 50%, macerować 3–4 tygodnie, przyjmować łyżeczkę doraźnie lub używać zewnętrznie do wcierań. Olejku eterycznego nie stosować wewnętrznie bez wyraźnych wskazań i nadzoru.
Młode pędy przerabiać natychmiast po zbiorze — po kilkunastu godzinach tracą aromat i zaczynają brunatnieć. Igły suszyć szybko, cienką warstwą, w cieniu i przewiewie, w temperaturze nie wyższej niż 35 °C — wyższa temperatura wypędza olejek eteryczny i surowiec staje się bezwartościowy; dobry susz zachowuje żywiczny zapach i zieloną barwę, susz brunatny i bezwonny nadaje się tylko do wyrzucenia. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, nie dłużej niż 12 miesięcy. Olejek jodłowy trzymać w ciemnym szkle, szczelnie zamknięty, w chłodzie: utlenione olejki iglaste (pineny przechodzą w nadtlenki) silnie uczulają — olejek starszy niż rok od otwarcia nie nadaje się do stosowania na skórę. Odróżnienie od gatunków mylonych — obowiązkowa umiejętność zbieracza: JODŁA ma igły płaskie, miękkie, tępe lub wcięte na szczycie, z dwoma białymi paskami na spodzie, ustawione grzebieniasto, osadzone na tarczkowatej bliźnie (pęd po opadnięciu igieł jest GŁADKI), szyszki WZNIESIONE i rozpadające się na drzewie; ŚWIERK ma igły czterokanciaste, sztywne, KŁUJĄCE, osadzone na wystających poduszeczkach (pęd po opadnięciu igieł SZORSTKI, chropowaty), szyszki ZWISAJĄCE i opadające w całości; SOSNA ma igły długie, zebrane po dwie w krótkopędach; CIS (Taxus baccata, silnie trujący!) ma igły płaskie i miękkie jak jodła, ale bez białych pasków na spodzie (spód matowo jasnozielony), nie ma szyszek, tylko czerwone, mięsiste osnówki, a igły po roztarciu nie pachną żywicznie — pomyłka cisu z jodłą przy zbiorze igieł na napar może być śmiertelna. Miód/syrop z pędów udaje się tylko z pędów w pełni młodych i miękkich — pędy zdrewniałe dają gorzki, żywiczny, niesmaczny produkt. Jodła dobrze łączy się z sosną i świerkiem (mieszanki na kąpiele i inhalacje), z tymiankiem i podbiałem (kaszel), z lipą i bzem czarnym (przeziębienie).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.