Cocos nucifera
Tropikalna palma dostarczająca oleju kokosowego, wody kokosowej i miąższu — surowców głównie odżywczych i kosmetycznych, o ograniczonym zastosowaniu leczniczym.
Palma kokosowa to jedna z najważniejszych roślin użytkowych strefy międzyzwrotnikowej — dostarcza pożywienia, wody pitnej, tłuszczu, włókna i budulca. W zielarstwie nie jest surowcem leczniczym w klasycznym rozumieniu: nie ma udokumentowanych właściwości terapeutycznych porównywalnych z ziołami leczniczymi, a jej znaczenie sprowadza się do wartości odżywczej i do roli tłuszczu bazowego oraz emolientu w kosmetyce. Olej kokosowy jest cennym nośnikiem w maceratach ziołowych i maściach, woda kokosowa bywa używana jako naturalny płyn nawadniający, a miąższ to produkt spożywczy. Warto tę rolę opisać uczciwie, bo wokół kokosa narosło najwięcej marketingowych mitów spośród wszystkich „superfoods”.
Palma jednopienna o pojedynczym, nierozgałęzionym, walcowatym pniu wysokości 20–30 m, zwykle wygiętym łukowato lub pochylonym w stronę światła (charakterystyczna sylwetka nadmorska), o gładkiej, szarobrunatnej powierzchni pokrytej pierścieniowatymi bliznami po opadłych liściach i rozszerzonej, zgrubiałej nasadzie. Brak przyrostu wtórnego na grubość i brak prawdziwej kory. Korona z 25–35 liści zebranych na szczycie pnia; liście pierzastodzielne (pierzaste), ogromne — długości 4–6 m, o sztywnej osi (oczeszce) i licznych, wąskolancetowatych, sztywnych listkach ustawionych regularnie w jednej płaszczyźnie po obu stronach osi; liście stare zwisają i opadają w całości. Kwiatostan to rozgałęziona kolba (wiecha) wyrastająca w kącie liścia, długości 1–2 m, początkowo zamknięta w łódkowatej pochwie kwiatostanowej; kwiaty jednopłciowe: liczne drobne kwiaty męskie na końcach odgałęzień i nieliczne, znacznie większe kwiaty żeńskie u ich nasady. Owoc to duży pestkowiec (nie orzech w sensie botanicznym) o masie 1–2 kg, jajowaty lub tępo trójkanciasty, z zewnątrz gładki, zielony, żółty lub pomarańczowy, dojrzewając brunatniejący; okrywa owocowa złożona z cienkiej skórki, grubej, włóknistej warstwy środkowej (z niej pozyskuje się włókno coir) oraz twardej, drewniejącej łupiny z trzema wyraźnymi porami („oczkami”) na jednym biegunie. Wewnątrz białe, tłuste bielmo grubości 1–2 cm wyścielające łupinę, a w środku wolna jama wypełniona wodą kokosową (płynnym bielmem). System korzeniowy wiązkowy, płytki, złożony z tysięcy przybyszowych korzeni wyrastających z nasady pnia.
Roślina strefy międzyzwrotnikowej, rozpowszechniona na wybrzeżach całego pasa tropikalnego — pochodzenie sporne, przypuszczalnie region Indo-Pacyfiku. Rośnie przede wszystkim na piaszczystych, zasolonych wybrzeżach, gdzie orzechy roznoszone są przez prądy morskie (owoc unosi się na wodzie i zachowuje zdolność kiełkowania po wielotygodniowym dryfie). Główni producenci: Indonezja, Filipiny, Indie, Sri Lanka, Wietnam, Brazylia. W Polsce nie występuje w gruncie i nie zimuje; sprowadzana wyłącznie w postaci przetworzonej — olej, wiórki, mleczko, woda kokosowa, kopra.
W Polsce uprawa niemożliwa poza szklarnią palmiarniową; siewki z orzecha bywają hodowane w mieszkaniach, ale zwykle giną po kilku miesiącach z powodu suchego powietrza. Stanowisko pełne słońce, temperatura 25–30 °C przez cały rok, wilgotność powietrza powyżej 70%. Gleba piaszczysta, bardzo przepuszczalna, tolerująca zasolenie, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–8,0); palma znosi wodę słonawą i bryzę morską. Wymaga stałej wilgoci w podłożu i dużej ilości potasu i chloru. Mrozoodporność zerowa — temperatura poniżej 15 °C hamuje wzrost, przymrozek zabija roślinę. W Polsce nie ma czego zbierać; przy zakupie oleju wybierać nierafinowany, tłoczony na zimno („virgin”) do celów spożywczych i pielęgnacyjnych, rafinowany zaś do smażenia i do maceratów, gdzie zapach kokosa jest niepożądany. Nie kupować oleju „utwardzonego” ani mieszanek z olejem palmowym.
olej z bielma nasienia (Cocois oleum, olej kokosowy — w farmacji i kosmetyce także frakcjonowany), miąższ (bielmo) świeży i suszony (kopra), woda kokosowa (płynne bielmo niedojrzałego owocu), włókno okrywy owocowej (kokos, coir) — surowiec techniczny. Palma kokosowa nie ma istotnego zastosowania leczniczego: jej surowce są odżywcze, kosmetyczne i techniczne, nie farmakologiczne.
Owoce dojrzewają na palmie przez 11–12 miesięcy i zawiązywane są przez cały rok — palma owocuje bez sezonowości, dając kilkadziesiąt orzechów rocznie. Zbiór ręczny (wspinaczka lub tyczka z ostrzem), rzadziej z ziemi po samoistnym opadnięciu — orzechy opadłe nadają się już tylko na koprę, bo woda w nich fermentuje. Na wodę kokosową zbiera się owoce NIEDOJRZAŁE, w wieku 6–7 miesięcy, jeszcze zielone, gdy jama jest wypełniona wodą, a bielmo jest cienkie i galaretowate; woda musi być spożyta lub zapakowana od razu, bo w kontakcie z powietrzem szybko fermentuje i mętnieje. Na miąższ i olej zbiera się owoce DOJRZAŁE, brunatne, w wieku 11–12 miesięcy, o grubym, twardym bielmie. Kopra: bielmo wyłuskane z łupiny, suszone na słońcu lub w suszarniach do wilgotności około 6%, po czym tłoczone na olej. Olej „virgin” wytłacza się na zimno ze świeżego miąższu w ciągu doby od otwarcia orzecha.
Olej kokosowy: tłuszcz w ponad 80–90% nasycony — dominuje kwas laurynowy (średniołańcuchowy, główny składnik), obok niego kwasy mirystynowy, palmitynowy, kaprylowy, kaprynowy, stearynowy oraz niewielkie ilości kwasów jednonienasyconych (oleinowego) i wielonienasyconych; w oleju nierafinowanym ponadto niewielkie ilości polifenoli, tokoferoli i steroli. Uwaga na częsty mit: olej kokosowy nie jest tożsamy z olejem MCT — kwas laurynowy, choć formalnie średniołańcuchowy, jest metabolizowany w znacznej mierze jak kwasy długołańcuchowe, przez limfę, a nie bezpośrednio przez żyłę wrotną. Miąższ: tłuszcz, błonnik (bardzo dużo, głównie nierozpuszczalny), białko, mangan, miedź, selen, żelazo. Woda kokosowa: głównie woda z niewielką ilością cukrów, wyraźną zawartością potasu, mniejszymi ilościami sodu, magnezu, wapnia, a także cytokininami i śladem aminokwasów; jest napojem o niskiej osmolarności. Włókno okrywy: lignina i celuloza (surowiec techniczny).
Zewnętrznie: olej kokosowy nierafinowany jako emolient — cienką warstwą na wilgotną skórę po kąpieli, przy suchości i atopii; do olejowania włosów (nakładać na 30 minut do kilku godzin przed myciem, zwłaszcza na końcówki); jako baza do maceratów ziołowych (nagietek, dziurawiec, arnika) — rozpuścić w kąpieli wodnej w temperaturze do około 40–50 °C, zalać susz, macerować kilka godzin, przecedzić. Uwaga: olej kokosowy jest komedogenny — nie stosować na skórę twarzy ze skłonnością do trądziku i zaskórników. Do jamy ustnej: „oil pulling” (płukanie łyżką oleju przez 10–15 minut) ma pewne dane co do redukcji płytki nazębnej, ale nie zastępuje mycia zębów. Wewnętrznie: olej kokosowy to tłuszcz spożywczy, nie lek — traktować jak każde źródło tłuszczu nasyconego i ograniczać w diecie; rafinowany nadaje się do smażenia (wysoka stabilność termiczna), nierafinowany do potraw na zimno. Woda kokosowa: pić jako napój, do 200–400 ml, przy niedużym odwodnieniu, po wysiłku; nie stosować jako płynu nawadniającego przy biegunce i wymiotach — brak odpowiedniej ilości sodu. Wiórki i mleczko kokosowe — produkty spożywcze. Nie należy oczekiwać po żadnym z tych surowców działania leczniczego.
Olej kokosowy jest w praktyce zielarskiej najlepszym stałym tłuszczem bazowym do maści i balsamów: nasycone kwasy tłuszczowe czynią go bardzo odpornym na jełczenie (przechowuje się do 2 lat), a w temperaturze pokojowej jest półstały (topi się około 24 °C), więc daje ładną konsystencję balsamu bez dodatku wosku. Do maceratów wybierać olej rafinowany, bezwonny — nierafinowany przebija zapachem zioła. Kupując olej „virgin” sprawdzać, czy jest tłoczony na zimno ze świeżego miąższu, a nie z kopry (olej z kopry wymaga rafinacji). Olej sfermentowany lub źle przechowywany ma zapach kwaśno-mydlany — do odrzucenia. Nie mylić oleju kokosowego z olejem MCT ani z „olejem palmowym” (Elaeis guineensis) — to trzy różne surowce. Rozprawić się z mitem: „olej kokosowy jest zdrowszy od masła” to teza nieprawdziwa — zawiera więcej tłuszczów nasyconych niż masło i podnosi LDL. Woda kokosowa z kartonu jest zwykle pasteryzowana, często z dodatkiem cukru i soku — czytać skład; naturalna woda kokosowa ma smak mdławo-słodkawy, a nie kokosowy (aromat kokosa pochodzi z miąższu, nie z wody). Mleczko kokosowe z puszki to emulsja z tartego miąższu i wody, a nie woda kokosowa — częste pomylenie surowców w przepisach.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.